(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "De zee-atlas of Water-waerelt, vertoonende alle de zee-kusten van het bekende des aerd-bodems, met een generale beschrijvinge van dien : seer dienstigh voor schippers en stuurlieden, mitsgaders koop-lieden om op 't kantoor gebruyckt te worden : Nieuwelijcks aldus uytgegeven"

'Ö 




l'URCHAil I) 
HROM IHI IN( OMF 
Ol I Hh I IIM) (,1\ I \ ro 
IHh PUBl K I IBKVR^ Ol 
IHh ( IT"! Ol BOSION \n 
JOSKH Hl MO lil N ION 
I843-K)I7 



<s 



Digitized by the Internet Archive 

in 2011 with funding from 

Boston Public Library 



http://www.archive.org/details/dezeeatlasofwateOOdonc 




A A N D E 

LIEFHEBBERS 

DÉR LOFFELYKE 

ZEE-VAART. 

; Lzo ik enige jaren het maken, en verkopen 
jder Graat, Hoek> en Kruis-bogen by der 
I hant gehad , en gedaan hcbbe ; zo zijn by die 
occafie by my ook veel Paskaarten gefocht: 
i'twelkmy gemoveert en bewogen heeft, 
[aan den dag te brengen een Zee-Atlas, ofte 
FFater-f^Feneld, waar in vertoont ende aen> 
gewefen werden allcdeZee-kuflen van het 
bekende Deel des Aard-bodems. Maar nadien de Paskaarten 
door het aanbrengen der Schippers en Stuurlieden pertinent 
gemaakt en geobferveert werden , zo is mijn verzoek aan een 
iegelijk, dat zo iemant iets heeft , of hiei- na bekomt door expc- 
rientieals anders, 't welk zoude konnen dienen totverbeterin- 
ge en wisftellinge van de zelve Paskaarten , hy gelieve het my 
ter hant te ftellen, ofte daar van kenniflc te doen , ten eynde ik 
alle misftcUinge ende abuyfen ("zo daar inne enige zijn^ fal kon- 
nen en mogen corrigeren en verbeteren, tot dienft van alleZee- 
varende Perfoonen. 

Voorders zo zijn by my op nieus uytgegeven drie grote Ge- 
nerale Paskaarten , waar in vertoont wctt alle de Zee^kuftcn 
van het bekende des geheelen Aardbodems, gelijk als in dezen 
Zee- Atlas werdt aan gewezen. 

De eerfte vertoont geheel Europa, en daarnevens een ge- 
deelte van Barbaria , Groenlant , Yslant, Spitsbergen , en Nova 
Zembla. 

De tweede vertoontgeheelWeft-Indien, beginnende mee 
een gedeelte van Europa, omvattende het mecfte gedeelte van 
America, en een gedeelte van Africatot Cabo de Bona Efpe- 
rance. 

De derde vertoont geheel Ooft -Indien , zijnde een gedeelte 
van Africa en geheel Afia, beginnende van Cabo de Bona Ef- 
perance, en eindigt met het Koninkrijk van Japan. 

Zijnde deze drie Generale Paskaarten zeer dienftig voor alle 
Schippers en Stuurlieden, ook mede tot fpeculatie en ^ieraat 
om in huizen opgehangen te werden , niet twijffclende of alles 
zal den gebruiker wel gevallen , en dat hy daar inne zal hebben 
en vinden volkomen contentement en vergenoeging 't welk 
wenfcht 

ÜV Jlltr Dienaar 

HENDRIK DONCKER. 



REGISTER. 

Dienende om de Paskaarten van defen Z E E- 
Atlas met ordre aan malkander te 
voegen , op dat het den onkundi- 
gen tot onderrechting mach 
dienen. 

DE eerfie zijnde de gehcele Werrelt- van Cabo Verdc , en eindigt mecRiodc 
Kaart Galion. 
De tweede Paskaart , zijnde de De twaalfde Paskaart, zijnde Angola, 
Noort-zee , ftrekkende om de Noort tot begint van Rio de Galion , en eindigt mee 
Drenten , en om de Wed tot Calis in CabodeBonaEfperance. 
Vrankrijk, en in de Ooft zee tot Bornholm; De dertiende Paskaart , zijnde een gc- 
aan deze Paskaart van de Noorc-zee moe- deelte van Ooft-Indien , begiflBeode van- 
ten gevoegt werden de Paskaarten van Rus- Cabo de Bona Efperance , en eindigt meD 
lant, Groenlant, Ooft-zee, en 't Canaal, het Koninkrijk van Ceylon. 
te weten D^ veertiende Paskaart, zijnde het twee- 
De Paskaart van Ruslant , zijnde de der- de gedeelte van Ooft-lndien , beginnende 
de Kaart , begint van Dronten , en eindigt van het Koninkrijk Ceylon, en eindigt met 
jnet Nova Zembla. het Koninkrijk van Japan. Alzo dit het 
De vierde Paskaart, zijnde van Groen' uitterfteisvanindien, zo zullen wyweder- 
lant , begint van Hitlant en de Noort-kuft om een begin maken met de Weft-Indi(chc 
vanSchotlant, omvat Groenlant, Yslant, Eilanden. 

Straat Davids,en een gedeelte van America. De vijftiende Paskaart , zijnde de Cari» 

De vijfde Paskaart , zijnde de geheele bifcheEibndcn,beginnendevanTrinidad, 

Ooft-zee, begint van Bornholm.en eindigt roede Bocht van Mexcico, en vandaartoc 

tnet Wyborgh en Schans ter Ny. . C. Hinlopen. 

De fefte Paskaart, zijnde het Canaal, de De feftiende Paskaart, zijndealleen de 

laatftc welke gevoegt moet worden aen de Caribi(che Eilanden, vervat in 't groot. 
Paskaart van de Noort zee , omvat geheel De fèventiende Paskaart, zijnde Brafi- 

Engelant , Schotlant , en Yrlant , met een lien, beginnende van C; Hinlopen tot Ter- 

cedeelte van Vrankrijk , beginnende van ra Nova , en overftekende begint weder 

Calis, en eindigt met Hey (Tanr. van Coro, en eindigt met Parnambnco. 

De levende Paskaart , zijnde alleen ge- Deachtiende Paskaart,zijndc het tweede 

ftelt voor Schippert die achter Yrlant om gedeelte van Brafilien,beginncnde van Pat' 

willen zeilen. nambuco,en eindigt met C. deS. Antonio, 

De achtfte Paskaart, zijnde Hi/panjen, De negentiende Paskaart , zijnde hec 

begint van Heyllant , en eindigt met de znidelijkfte deel van Brafil ofte America, 

Straat van Gibralter. beginnendevan C.dc S. Antonio totdoor 

De negenfte Paskaart begint van de de Straat van Magellanns indeZuyd-zce, 

Straat van Gibralter en omvat de geiieele en eindigt met de B. de Tongoy. 

■MiddcUantfchc Zee. De twintigfte Paskaart, vertoont de Zee- 

De tiende Paskaart, zijnde Barbaria,be- kuften van Chili, Peru, Hifpania Nova, 

gint van de Straat van Gibralter , en eindigt Nova Granada, beginnende van B.de Ton- 

ipet Cabo Verde. goy , en eindigt met California , zijnde hec 

Pc elfde Paskaart , zijnde Gunea, begint uitterfte tot noch toe van ons bekent. 

Korc 




KORTE VERKLAKINGH 

der afdeclingli , geftaltenis , ende eigenfchappen des 

AERDTBODEMS. 

Odt de «uwige en ilmachtige heeft , dorte heete lantdreccke om de brandende hitte der Soh. 
in'tbegindoorfijnewijshcit.deghc- Macr detijdt heeft cindelijckde waerheidt van fuicks in 
I heelewereituitnietgefchapcn;ende 't licht gebiacht: want men bevonden heeft ontrent 150 
I Aerdemct de Zceinecnrondeforme jaren herwaerts . dat zy al t'famen bewoont zijn, doch de 
Kloots-wijs t'famen gevoeght , ( als koude alderminft, gelijck Gtoenlant, Ydandt, Laplandt , 
^ het fwaerfte) in 't Ccntrum,of de mid- de uiterfte einden van Noorwegen , en diergelijcke lan- 
delpunft geftelt , als inde nederfle den. Alfoo heeft men oock bevonden door ervaringh , 
p!aets;denHeniel als een tent, met on- dat in de dorre heete lantllreke de hitte niet is onverdrag- 
nietelijckewijdt«sdaeroverenomgefpannen,dcfelvemet ghelijck , nochtfoo brant gelijck d'oudeghemcent heb- 
veleenheerJijckelichten,alsSon,Maen, Planeten, en an- ben ; want aldaer feer veel heerlijcke > vruchtbare en 
dere Sterren fonder g}ieral , tot des menfchen dienft ver- voickrijcke landen en Koninckrijcken gevonden worden, 
^iert. Enopdatdeaerddenmenfcheenandcreaerdfche alsGuinea, Ethiopien, Arabien, Ooft-Indien, devcr- 
dieren tot een bcquamc woonplaets foude dienen,en door maerde eilanden Sumatra . lava, en Molucquen ; als oock 
haer menighviildige vruchten de felve voeden en onder- Brafilien , Peru , Nieu-Hifpaiiien, en andere diergelijcke 
houden, heeft hy die boven de wateren verheven, ende landen. 

Zee haer plaets in de diepten alfoo geordineert , dat fy de Om de gclegenthcit der landen recht te vcrftaen, moet- 
aerde met haer kromten alIenthalvenomvangende,defel- men weten dat de Landcbcfchrijversdelelve tekenen na 
ve onderfchey t en affondert in drie befondere deelen ofte graden der lengte en breetc. De breete der plaetfen (welk 
grootc vafte landeniover weicke de Lantbefchrijvers(gc- aitijdt even is aen de Polus hooghte, wordt getelt van de 
lijck de Aftronomi over den Hemel) (lellen vijf Circulen; Widdellinie af tweederlei , noortwaertof zuidwaert, tot 
als den JEquinodiael, alfoo genaemt,om dat dagen nacht den getale van negcntigh toe. De lenghtc wordt ghetelt 
over den gantfchen Aerdtbodem even lanck zijn wanneer van de Meridiaen , die loopt overdePicodeTeyda in 
,de Son komt in defen Circkel , 't welck gefchiet ontrent 't eilant Teneriffa , langhs de Middellinie ooftwaert aen j 
deniiMartii, cndenijSeptembris. Defe Cirkel werdt tot den getale van jfio. Als by exempel, Amfterdam is 
oock genaemt de equator, ofte Evenaer ,en van de Ne- gheleghen yif graden van de Middellinie noortwaert, 
derlantichezeevaerdersMiddellinie.omdatfyhetfuper- "t welck is de breette oft Polus hooghte der felver ftede , 
ficie of oppervlack der Aerden deelt in twee even gelijcke en in de lenghte 2} graden,om dat de felve ncfFens alfulc- 
deelen,waervan'teenc ftreckt na 't noorden , en 't ander kengraet des AIquinodiaeisrefpondeert,te tellen van de 
ïia'tzuiden,en is alfb't rechte midden tufichen de noord«r voornoemde Meridiaen af. De Cabo de bona Efparan^a 
enzuider Afpunten,ofPole"fl=rTroIi:. d.<...w.j.„o» logslegenopde brcette zuidwaert van 34! graden, en in 
genoemtTropicusCancri; SonnewenddesKreefts, om delenght«-^on.t»8"'ï'!n- De linden ofte lieden die gele- 
dat de Son wanneer zy komt aen defenCirkel ontrent den gen zijn onder de felfdelenghte , hebben aliijt op een tijc 
al lunii > Cch begint te keeren na den iEquatot ; en is als en oogenblickgelijckelijck middagh, en gelijcke uure des 
dan de langhfte dach voor den genen die benootden.en de daeghs : als wanneer het te Amftetdam middagh is , fois 't 
Itorfte dach voor den ghenen die bezuiden den i£quator oock van gelijcken middagh tot Bergen in Noorwegen , 
•woonen: defe Cirkel is gelegen Jj graden 3 if minuten teLions in Vranckrijck. tot AlgierinBarbaryen.endier- 
ïioortwaert van de Middellinie. De derde wort genoemt gelijcke plaetfen in een lenghte gelegen. Maer die onder 
Tropicus Capricorni ,Sonnewend des Steenboks ,ora dat vcrfcheide graden der lenghte zijn gelegen , die verichil- 
de Son wanneer zy komt aen den Cirkel , ontrent den lenoockin derekeningderuurenjfo dat wanneer 'tmid- 
i2 December,begint te keeren en klimmen na den Aiqua- dagh is in de voornoemde plaetfen , foo is 't tot Bantam in 
tor- endanis't, ter contrarie als voren , de kottlle dach 'tEilantFavayuureneniz minutennamiddigh , omdat 
voo'r die benoorden , en de langhfte voor die bezuiden de de felve lladt 1 08 graden in lenghte ooflclijcker gelegen 
Middellinie woonen : en defe is gcleghen ij graden is, want het verfchilt alle 15 graden een ure: maerde (ladt 
31; minuten bezuiden den Aïquinoftiael. Devierdeis Lima, gelegen in Peru , is 't fes uuren voor de middagh, 
rhénaerotCirculusArflicus, de Noorder Circkel: ende omdat de felve ftadt omtrent 90 graden in lenghte welle- 
vijfde Circulus Antarfticus, de Zuider Circkel : Defe leg- lijcker is gelegen als Amfterdam. Alfoo oock die onder 
een 13 graden 31 '.minuten de eene van de noorder , en gelijcke breete ofte Polus hooghte zijn gelegen, hebben 
de andere van de Zuider Pool ofAfpuncfl , en worden altijtgelijckelenghte der dagenen nachten; alfoo tever- 
door 't omloopen des Hemels befchreven van de Pole des (laen dat het by den ghenen die aen de zuidzijde van de 
Zodiaecks ofte Sonnewegj- De oude en geleerde Aflro- Middellinie woonen , de kortlle dagh is , als wy de langh- 
nomi hebben door Circulum Arflicum verftaen , niet al- ficn hebben : ghelijck zy den Winter als wy den Somer 
leen defen voorfchreven , maer foodanigen Cirkel , wiens hebben ; en wederom ter contrarie. Maer die onder on- 
halve Diameter even foo veel is als des Pools hooghte van gelijcke breette en Polus hooghten zijn gelegen , hebben 
weder plaetfe,begtijpendealiijdt alle die Sterren die voor ongelijcke lenghte der dagen en nachten: want hoeveel 
veder lants hooghte nimmermeer onder gaen ; daer over een plaetfe meerder van de Middellinie is ghelegen . hoe 
defe Circkel in alle landen, die in latiiudo ofte bteette grooter aldaer de langhfte en hoe kieinder de kortlle d.igh 
verfchillen, verfcheydenis, endefgelijcksoockvan An- is. Alsbyexempel, dieonderden AIquinoi5liaelwoonen, 
tarélico : Dan wy volgen met debovengefchreven wijfe hebbenhetgcheelejaerdoordedaghenen nachtenevcn 
de gemecne manieren der Lantbefchrijvers.En wort alfoo langh, londer veranderingh. Die woonen opde breette 
door de voorfeyde vier laetHe Circulen de Aerdtbodem van 3ograden, hebben den langhflen dagh by na van 14 
afgedeeltinvijfgtootelantftreken.bydenGricckenZo- uuren : Op de breette van jo graden, heeft de langhfte 
nas, dat is riemen, genoemt, om datzy inghelijckenilTa dachftijf iS uuren. Onder den noordcr-cirkel, diewy 
van riemen ofte bandenrontom denkloot der aerden loo- Circulus Anfticus noemen , gaet de Son op den langhften 
pen. De eerfte der felver is belloten binnen den Noorder dag niet onder denHotizon.Op de breette van 70 graden. 
Cirkel, en wert genaemt de Noorderfe koude Lantftreke. gaet de Son niet onder in 64 dagen : en alfoo vervolgen- 
De tweede wert genaemt de Zuiderfche koude Lantllre- de vermeerderen de langhfte dagen tot onder den Polum, 
ke,loopende rontom den Zuyder Pool binnen den zuider daer in't geheele jaer niet meer dan een dach en een nacht 
Cirkel De derde , zijnde de middelfte onder die alle , is durende eick een half jaer. Voorders wordt de gantfche 
wort genaemt de dorre en heete Lantllreke , en is gelegen Aetdbodem huidendaeghs ghedcelt in twee groote vafte 
tuffchen de Cirkelen des Kreefts en des Steenbocks. De Landen en Deelen , AmiijHamokt Oude ; en Novam oft 
Yierdeis gelegen tuffchen den noorder Cirkel en den Cir- Americam, de nieuwe Werelt. Het eerfte genaemt de ou- 
kel des fSeeSs , en wordt genaemt de getemperde Noor- de Werelt,om dat het alleen den Ouden bekent is geweeft, 
derfche Lantftreke. De laetfte , gennemt de Zuiderfche hebben de oude Landtbefchrijvers weder gedeelt in drie 
Eetempetde Landtftreke, is gelegen tulTchen den Cirkel deelen; namelijck, £M-»/i<in>,^A«.ro,en^/.-.c.ira. 
des Steenboks en den zuider-cirkel. De oudePhilofo- EUROPA, fooeenige willen fegghen, heeft fijnen 
phen en Landtbefchrijvers hebben geracent , dat van de- naem van een dochter des Koninghs Agcnors van Syrien, 
fe viif de twee getemperde alleen bewoont waren , en v.in by Jupiter ontfchaeckt, 't welck by andere wort gehouden 
de andere drie , de twee koude niet bewoont en konden voor fabuleus, moenende dat de oorfpronk van defe naem 
weiden om de groote en onvetdragelijcke koude , en de onbekent. De palen van Europa zijn in het weften de 



j . VerUaringh der afdeelingh , geflaltenis > ende eygenfihappen des 

crootc Zee , in 't zuiden de Middejiantfclie, Jn • t ooften de kc linie die van Artois , Henc"ou en Lutzenl urgh liggen 

Archipelago , Pontiis Euxinus , de PalusMcotis, en een laet aen de üinclier liandt. In tweften ftoot Vranckrijclc 

reclite linie van daer opgacnde nner 't noorden tot de ri- aende Aquitanirche Zee , en tendeele acn dePyrencifchc 

viereDwyna,Yanwaer turopa voorts met de Ys-zecbe- bergcn>diehei vaft maecken aenSpanjen; in het zuiden 

fpoelt wort. Hoewel dit Landt fecr klein is , ten acnfien paclt het aen de Middellantfche Zee ; in het ooftcn Ichei- 

van de andere dftlen des Acrdkloots/oo is't nochtans al- den 't de Alpcs van Italien i de bergh lura van Swiiferlant, 

tijdtonifiinfonderlingedeughden bovenalle andere lan- en de Rijn van Hooghduitslant. Defe landouwe gheefc 

den f cprcïen, en voornamentlijk om de gelontheiten na • overvloedig veel t.irwe, en alle andere (oorcen van koorn ; 

tuerfijckegctempcriheidtvandelocht.vruchtbaerheidt wijnen vint men hier vcelderhande . enmetlulcken mc- 

van het acrtrijk, en overvloedigheyt van allerlei lijftocht; nighte, dat niet alleen het lantfelve,niaer oock Engelant, 

zijnde bewateri met veel fchoone rivieren.en begaeft met Schotlant , Nederlant, en veel andere quartieren van die 

veel hcete en koude water-aderen ofte baden, die krachtig overvloedigh voorficn worden . In de zuider ghewciïen 

tn bequaem zijn om verfcheide krankhedente vcrdrijvé. van Vranckrijck wal) veel oly, vijgen , faffraen , en weed 

Daer walTen geen fpeceryen noch koftclijkefteenen.maer oftpaftcl; daer is doorgaens veel vee; men vint'erveel 

overvloedigh veel koorn, wijn,en allerlei fchoone boom- zout, vlas, en kcnnip. In dit Coninghrijck zijn 14. Aeris- 

vruchten. Weinigwreedeenfchadelijkebcellenzijnder , BitTchoppcn.en over dehohdertBillchoppen. Herwordt 

maer tamme dieten in meerder menighte en fchoonder afcedeelt in acht Parlamcnten oft hooge Hoven , aen de 

dan ergens. Doch daer dit lant meeft op roemen magh , is weicke gaen de appellen van de 2 i.Hooft-Provincien daet 

de groüte menighre van fijn fchoone welghebouwde en inne begrepen. De lelve Parlementen hebben hare rcfi- 

volckrijcke Steden , die hier ongelijck meer in getal zijn , dcntic inde fledcn van Parijs , Rou.nnen, Rennes , Borde- 

■ ndcredeelendesAerdrijks.Europaheefteertijts, aux,Tholourc,Grenoble,Aix,en Digion. Byonfetijdi 



door de Monarchie derGrieken enRomeinen,als een Co- heeft de Coningh Henrick de Groote van onftcrffclijcker 

ninginne geheerfcht over deLanden van Afien en Afrijc- memorie aen de Kroone gehecht lijn fouverain Prinfchap 

ken igehjck fynoch hedensdaegs doet door de Mofcovi- van Bcarn, en aldaer een negende Parlement opgcrecht in 

ten en Turken,v.an gelijken door de C3llilianen,Portuge- de St.idt van Pau. 

fen en Hollanderen; die over veel plactfen, Linden eilan- ITALIEN, dat vele voor 't fchoonfteLandtfchap 
den, en m.achtigcftedcn inde felve domineren, en byna des wereldts houden, foude fijn naera hebben van d« Co- 
geheel Amcricam onder hare gchoorfaemheit brengen, ningh Iialus van Sicilien , die de Inwoonders aldereerft 

SPANJEN is'twefterfchc, en daerom oock 'teer- gelcerthecft het lant bouwen. Depalenvan Italienzijn 
fte Coninciaijck van Europa, van fijn inwoonders ghe- in'tweftcn , en ten deel oock in 'moorden , de Alpesmct 
noemt Efpanna , weicke naem foude gekomen zijn gefa- den vloet Varo, die dit lant affcheyden van Vranckrijck, 
nientlijkmcthetvolckvanfekerlantfchapinAfia.eertijts Duitfchlant, en Switferlant : voortis'trontom befpoett 
geheetenPania,naPandiedaerHeerewas.Spanjenisaen nietdeZee. De bergh Apenniusis gelijckals hetrugge- 
alle de vier zijden bepaeltmetdeZee, behalven aen de been van Italien, deelende 't felve inde lenghte byna ovet 
noordooft-hoeck, die met de Pytencifche bergen befet is, mits, van de Alpes af tot aende Zee van Sicilien. Italien 
tot een affcheyt van Vranckrijk.'tls een wonder gezegen- heeft doorgaenseen gefondewcl gctempcrdclocht, fijn 
de landou , foo van vruchtbare gront , als van goede ghe- gront is wonderlijk vet en vruchtbaer,gevende overvloe- 
ibnde locht , daerom is'er oock doorgaens foo fchoonen digh veel koorn, boomvruchtcn, en alderlei kruiden, veel 
gewasv.inOly, Suiker, Vijgen. Rofijncn,Oranjen-appc- uiuicmende goede wijnen , oly , en vlas, de beemden zijn 
fen, Limoenen Citroenen,Gïanatcn,K.ippcrs, en medici- vol tamme, de boflchen vol wilde dieren , de bergen met 
nale kruiden; en boven al foo ktachtigh en delicate Wij- veeldcrhandc metalen en ftecnen dooiwaffen : men vinc 
nen als ergens, 't Wcreltlijcke regement vanSpanjenbc- *er veel (choone baden, veel fchoone visrijke watcren.veel 
ftaet by den Coningh, die nochtans geen gewichtige fa- hceilijcke melgeboude en machtige (leden; kortom, dit 
ken befluit fonder advijs van de twaelve , die onder mal- Lant is de rechte Lufthof des werelts. In Italien zijn 28 ■ 
kandct den hooghften Raet maken. De Kerckelijcke re- Aerts-Bidchoppen , en meer dan twee hondert Billchop- 
gecringebeft.ietbydeAerts-BinchoppenenBi(rchoppen: pen ; met noch veel heerlijckcfteden.vanwelckede voor- 
de eerfle zijn 10. in getale, d ander meer dan 50. Spanjen naemfte zijn ; Roma , Napels, Florenfen , Venetien , Ge- 
h by onfe tijden onder een Coning geraeckt , d.in in 800. nua, Milanen, Bolonien, Ravenna, Cremona, Pavia , Pj- 
jaeren tevoorennoit gefienwas, begrijpende niettemin doa, Verona, Vicenza ,Mantoua ,Siena,Lucca ; Ancona 
16. veilcheide Rijken, als in de Spaenfche Tijtels des Co- en Livorno zijn de twee voornacmfte havens. Mcffina en 
ninghstefienis : doch zijn Caftilien , ArragonenPortu- Palermo leggen in Sicilien. De Eilanden van Italien fijn 
gacl de voornacmfte , onder weicke alle d 'andere t'huis voornamelick drie : Sicilien , CorCca , en Sardinien , be- 
bchooren. halvenanderekleine. 

Caftilien wort ghcmeenlijck In Oud enNieu gedeelt. DUITSLANT, het grootde Landtfchap onder 
Vanhetoudeis Burgos de hooftftadt,voortsleit'erValla- eenennaemen fprake vangantfchEuropa, wordt byden 
dolid, een luftige welgelegene ftadt , daer deConinghen Latijnen gheheeten Gcrmatiia y de inwoonders lelve noe- 
dickwijlb Hofhouden;Salamanca,dacrdehooghfteScho- menhet (ÏEnttfcIlIanat / de oorfake is onfeker. Depa- 
le van Spanjen is, en meer andere. Nieu Caftilien heeft tot len van Duitflandt ftrecken huyden veel wijder als ten tij- 
fijne hoofiftatToledo,eengrootefterckcenvoortrefFelij- den van Ptolomsus, want in 't Weften pafteert het den 
ke ftadt, die felf een Coninckrijck maeckt. Twaelf mi|len Rijn , en ftoot aen de Franfche Landen van Loreinen en 
van Toledo , leit de vermaerde genoeghlijckc plaets van Bourgondien ; in 't Zuiden ftreckt het over den Donau 
Madrid, ordinaris Hof van de Coning;en vilf mijlen van tot aen de Alpes , die het afl'cheiden van Italien ; in 't Oo- 
datr , by het vleckjen Efcurial', leit het heerlijck kloofter ften paelt het aen Piuiffcn , Polen en Hungarien ; in 't 
S. Laurens , een uitncment fchoon gebou,d.it men rekent Noorden aen de Noortzee, Denemercken, en de Ooftzee. 



voor't achtfte wonder des werelts. 't Is wel geoeffent en volckrijck , zijn gront niet min ghe- 

agon heeft fijn naem van de Provincie Tiitroconeiifii , roeghlijck als vruchrbaer ; 't heeft een foete ghefondc 



in weicke her gelegen is,ofte van de ftadt Tarragona.Sijn locht, en overvloedigh veel wijngaerden , die uitnemende 

hooflftadtisSaragofla, voortijtsCf/^r./4K(j«y?,ïgeheeten, goede wijnen voortbrengen. DeEoft'chenen veldenzijn 

gelegen op den vloet Ebro. Midden in ditRijkleitMon- vol wilde en tamme heeften, de rivieren en anderewate- 

fon , daer de Coningh alle driejaren eens in perfoonver- ren visrijck : Men vindt 'er veel fchoone fonteynen, en 

fchijncnmoet, om fijninkonift teontfangen. ghefondebadtftovcn ; veel Mynen van yfer, ftael, koper 

De derde kroone van Spanjen begrijpt deConinckrijc- tin, loot , goudten filver. Duitdandt wordt ghedeeltin 
ken vanPortugael en Algarven. Portugal is alderlaetft met Hoogh-en Neder-duitflandt. Hoogh-duitftandt noemen 
d 'andere Spaenfche Rijken vereenight. Men hout dat het fy hetghenedat naeft de Alpes leidt , en begrijpt defe na- 
dc Koninghjaerlijcks inbracht twee miUioenen Ducaren , volgende Landtfchappen ; EHaz , Swaven , 'tPalsgraef- 
welcken rijckdom meeft fpruit uit den grooten handel die fchap aen den Ri|n, 't Coninckrijck van Bohemen , dat, al 
de Portugefen drijven op Guinea, Brafil , en Portugaels gebruyckenzijn inwoondersecnandere tale, nochtans in 
Indien ; maer doch is het Landt in fich lelfs oock vrucht- Duitslant belloten is, en heett ondet hem drie landtfchap- 
baer , ghevende veel wijnen, oly, en andere waeren. De pen, te weten, Marnhern , Silefien , en Laulnitz. Het 
hooftftadt van Portugal is Lisbona, gelegen op den vloet Graeffchap Tirol, Steyrraarck, Carnten , en Carniola , of- 
Ta jo, een heerlijckc en geweldige Kooplladt. te Crayn.Neder-duitslandt begriipt de Acrts-bildommen 

VRANCKRYCK, het edelfte , vruchtbaerfte,en Meiitz , Trieren Coln, het Landrgraeffchap van Heffen, 

machtighfte Coninckrijck van Europa, heeft fijnen naem de Vorftendommen Saxen , Pomeren , Mekeicnburgh, 

van de Vrancken, volckeren van Hooghduitslant,die het Meyft'en, Thuringen,Gulich,Clecf cnBerjh.met de lan- 

overizoo. jaren bcgoft hebbentcvcrmeefteren. Omdit den daer aen dcpenderende. Het Marckgraeflchap van 

Coninghrijck te bepalen , rrccktmen in 't noorden een 11- Brandenbuigh, Weftphalen, en het Graetchap van Ooft- 

nicjVanCalisaftotdc vryheitvanStraesburghtoc; wel- Vaellant, 

De 



A E R D t B 

De NEDERLANDEN , die ten tijde der Ro- 
meinen meert waren hcp-cpen in GalliétBelgicay zijn hui- 
Gcnsdacghsgedcelt in fevcnticnLandtfchappen, palende 
ïn hec weilcn en zuiden aen Vranckrijck ; in 'c ooilen acn 
den Rijn ofte Mafc ; in 't noorden acn den Oceacn. De 
locht vandcfe landen is grof en vociitigh , maergefont en 
bcquaem ; do grontdoorgaens effen en viack. De Neder- 
landen zijn leer vruchtbaar van koorn , en vcclcrhande 
aert en boom- vruchten; men winfcrovervloedi^h veel 
vlas, kennip, mecde ; cnmenweit'cr veel Vee: niaerde 
principale rijckdom van het landt beftaec meeft in de vif- 
Ichcrye en fcliipvacrt^in weicke dlnwoondcrs alle andere 
natiën te boven gaen. DeCc feventien landen ftaen ten 
deele onder 't huys van" Bourgondien , ten deele zijn fy 
vry ende worden ghercgecrc in forme vanRepubliquc. 
't Huis van Bourgondien bedt de Hertoghdommen van 
BrabantjLimburghicn Lutzenburgh,en een quarcier van 
Gelderlandt, "tMarckgraeffchap vanhet H. Rijckaende 
Schelde ,de Graeffchappen van Vlaenderen , Artois, He- 
negou , Namen , en de Heerlijckheit van Mechelen. De 
vrye vereenighde Ncderlandtfche Provinciën zijn defe : 
«ïrie quartiercn van 'tHcrtoghdom Gelderlandt , en 't 
Graeffchap Zurphcn , de Graeffchappen van HoUandt en 
Zeelant, en de grootc Heerlijckheden van Utrecht, Vrie- 
flandt, Over-Vn'el , en Groeningen. 

SWITSERLANT paeit in 't zuiden aen Itailen ; 
ïn'tooftcn acn het Graeffchap Tiroli in 't weftcnaenSa- 
voycn en Bourgundien; in't noorden acn fclfaz en Lorey- 
nen- 'tlsecnlant dat middeninde Alpcsleit,cn dacrom 
gehouden wort voor het hooghfte lant van Europa, tanic- 
Üjck goet en vruchtbaer •, vry , en ontfien van alle zijn ge- 
buren, verdeeltin vcrfcheidcn Cantons,die fy Orten noe- 
men. De voornaemfte ftcdcn zijn Zutich, Bern, Luccrn, 
Balei. Friburg, Baden. 

't Graeffchap van Walles, daer van Sitten de Hooftftadt 
ïs,en het lantfchap van de Grifons ofte Graubunders, heb- 
bende Chur tot een Hooftftadt > zijn al over lange in ver- 
bont met de Switfers, enbefchermen malkandi-ren tegen 
Jjare gemeene vyanden. 

POLEN paelt tegen het weften aen Silcfia; heeft 
voort tot geburen de Pruiflen,Littauwers, en Hungaren; 
3$ een feer vruchtbaer landt van allerhande granen- De 
hooftftadt is Cracou, gelegenaende Weixel. Nietverre 
van daer zijn Mynen van lout.Debefonderfte Waren die 
uitPoien in anderelanden gcvoert worden, zijntarwe; 
rogge,vlas, wafch.wagenfchot.klaphour, en loot. 

DhNEMAR.KEN is een ramelijck groot ênwijt- 
flreckent Coninckrijck , wonderbaerlijck doorfneden en 
gedcelt van de Zee. Sijn uiterfte lantfchap is Jutlant, eer- 
tijtsCimbricaCherfonnefusgenaemt. Dit landt ftoot in 
't zuiden aen Duitslant,zijndc voorts bepaelt met de Zee, 
mceftendeel vruchtbaer en koornrijk,behaIven in'tnoor- 
den.daer 'tfandighendoris. Men brenght uit Denemar- 
ken overvloedigh veel ofl'en en paerden , veel boter , roet 
huiden , en vis. De Hoofcftadt is Coppenhaven , daer de 
Conincic fijn Hof houdt , enecn hooge Scholeis. 

NOORWEGEN paclt in hctooftenaen Sweden, 
zijnde voorts omringht met de Zee. Dcwefteren zulder 
quartieren van het lant fijn tamcl ijck wel getempcrt,maer 
in 't noorden is't aerdrijck onvi"Uchtbaer,cn niet machtig 
fijnïnwoonders te voeden. Uit Noorwegen komt over- 
vloedigh veel ftockvis,veeI koftelijckepelteryen,huiden, 
traen, teer , maften, fparrcn,deelen, en meer andere for- 
teringh van hout. 

SWEDEN ftoot in 't weften aen Noorwegen ; in 
't zuiden aen Denemarken; in tooftcn aen de witte Zee 
enMofcovieni in't noorden acn de Yézee. DitConing- 
r ijck is een van de vruchtbacrfte quartieren van "t noor- 
den, en geeft veel koorn ,honigh, wafch,pe!teryen, hui- 
den, roet, filver, ftaeMoot, yzer en koper. De hooftftadt 
van het Rijk is Stockholm, daer de Coningfïjn Hof hout, 

MOSCOVIEN heeft tegen 't noorden de zee Pet- 
zorke ; tegen het ooften de Tartaren ; tegen 't zuiden de 
Turcken ; en tegen het weften de Lirtauwers, Lijflanders 
enSwcden. De Hoofftadtdefeslandts isMofcou.daer de 
Grootvorft ( die van fijn onderiaetcn Kaifer van Ruften 
wert genaemt) Hof houdt. De principaelfte Waren die uit 
Mofcovien in andere landen gevoert werden, zijn vlas, 
hennep, wafch.elants, enoftenhuiden,veeIerhandekoft- 
iijck velwcrck en pclteryen. traen, en gefoute vis. 

L Y F L A N T paelt in 't ooften aen wit Ruftenlant of 
Mofcovien ; in 't zuiden aen Samogitien , dat een deel is 
van Littau ; in'twcften en noorden acnde Ooftzee. De 
Hooftftadt is Riga, niet verre van de mondt des vloets 
Dwyna geleghen. 't Geeft veel honigh , walch , aftchen , 
peck, teer, en vellen. 

HONGARIEN heeft voor geburen acn 'tooftcn 



O D E M S; ' ,j 

Moldavia en Walachia ; aen ^t zuiden Bofnla en Croatïa j 
tegen 't weften Ooftcnrijck ; en tegen 't noorden Polen. 
De grontis uitnemende vruchtbaer van koorn»wijn,cn al. 
Icrhande nootdruft, 't vee is'cr foo overvloedigh veel, 
dat men de ofien en fchapcn met mcnighte fent na Duits- 
lanten Italicn. Men vint'cr veel Myn^m van gout,zilver> 
koper, yzer en ftael. 

SLAVONIEN is bcftotcn tuftchen Hungarien , 
Italien,dcGolfevan VenetiaenGriekenlant : begrijpen- 
de Liburniam ,Croatiam jBofniam ,en Dalmatiam. Een 
groot deel daer af befit de Turck , een ander deel de Kei - 
Ier van Duitslandt, het overige acn de Zee gelegen, is on- 
der 't gebiet van de Veneiiancn. 

GRIEK.ENLANT, ecrtljts een moeder en voed- 
fter vanallegelccrtheit.maer nueen llavinnc der ongelo- 
vigher Mahumetiften , en een woonpIactsdtrTurckfche 
Keifercn , wcrdt aen het noorden bcpacit met Bulgaria en 
Servia; en voort aen het weften, zuiden en ooften mctde 
Zee omgeven. De Waren dicuitGriekcnlandt in andere 
landen gebracht worden , zijn gouf,zilver, koper, koper- 
root, veelerhande verwen,wi)nen,oly, fluweclen,dama- 
ftc^,enTurckfcheg^ofg^cine^. Grieken heeft ontallijke 
veel Eilanden, onder welcke hcc grootfte en vermacrtfta 
is Candia,eertiits Creta geheten, gevende feerkoftelijcke 
en edele wijnen, molcadelen malvefey, corinten, Icharla- 
ken-verwe, zuiker, kriftal , kottoen bockevcUen , oly, 
honigh , wafch , en medicinale kruiden. 

De voornaemfte Eilanden van Europa , leggende in da 
groote Zee , zijn Groot Brittannicn , Yerlanc en Y slandt , 
Groot Brittannicn (dat vooreenige jaren geluckighlijck 
onder een cenige Scepter vercenight is gewccft } was voor 
henen gcdeelt in Engelant en Schotlant. 

ENGELANT,'t welck met Schotlant het grootfta 
Eilant vanEuropa maeckt^dragende overvloet van goede 
tarwe , en andere granen , en bewatert met veel vijrijcke 
rivieren, heeft mcnighte vangoedezee-havenen; oock 
Mynen van gout, zilver, loot yzer, enbefondervan veel 
koftelijck tin : veel foortcn van heeften ( dienende toton- 
derhout des menfrhenC zijnder. en infonderheidt grootc 
mcnighte van* fijncwoldragendefchapen, het welck in der 
V/aerheithtt rechte gulden Vlies van ditConinghlijck Eii- 
lantis. DeHoofcftadtvanganlch Engelantis de heerlijc- 
ke ftadt Londen , gelegen aen den vloet Teems , meteen 
brugge daer over, die men hout voor de Ichoonftc vanEu- 
ropa. V an daer komen veel foorten van wolle laeckencn , 
faftraen.tin, loot, tarwe, gerfte, bier, gedrooghde haring , 
enfteenkolen. 

SCHOTLANT, rontomme met de Zee omghe- 
ven behalven aen 't zuiden . daer 't aen Engelant paelt, is 
niet foo vruchtbaetjheeft nochtans wat tot onderhout des 
levens dient. De hooftftadt is Edenburgh. Scliotlandt 
geeft uit veel foorten van grove wolle laeckenen, wollcj 
mout.vis, huiden, en ftcenTcohn. 

YERLANT is feer broeckachtig en waterigh, heefc 
goede vette weiden , oock overvloet van tamme en wUda 
heeften. Dit Eilant heeft een gefonde locht, dracghtniec 
dat fcnijnighis. De Inwoondcrs zi|n een rou wilt volck, 
doch door de converfatie en gebiedt der Engelfchcn wor- 
den fy meer en meer getcnit. 't Lant is grasrijck , en met 
veel kudden van kocyencn fchapen beflagen , doch zijn 
watklcinderdandie van andere ianden- 

YS LA NT is ontrent hondcrtduytfche mijlen lang, 
meertcndeclongeboutenberghachtigh , indevailcyen is 
't vee en grasrijck , daer en waft geen koorn, ot ander ge- 
boomte dan bereken en genevcr boomen.De Inwoonders 
maken broot van geft-oote viiVchen plegen water te drinc- 
ken.dan mengen t nu met koornwelk haer van buiten ge- 
bracht wort. Sy wonen mceft in rpefonken , en houden de 
bergen voor han; fteden- maken de huizen van visgraten. 
De Oofteriingen handelen veel op Y Handt . en mangelen 
hare waren tegen loifcr gedrooghde vis, roet. boter, vel- 
len van wilde en tamme bceften , witte valcken, paerden , 
en meer andere waren. In dit landt zijn twee Eifdommen, 
Holenen Schalholt, diefommighe kloofters onder haer 
hebben, Menvinthier, en inde andereNoortlche quar- 
tiercn feer veel witte beeren, die uitterniaten iel zijn. 

A S I A , het tweede deel der oude werclt , wort in het 
weften van Europa afgefondert door de rivieren de Don 
en de Dwina ; van Africa door de enghtc , tuftchen de 
Middellantfche en de Roode Zeen ; ooftwaert ftreckt het 
aen de Chinefche of Eoifche, noortwaert tot deScytifche, 
enzuidwaert tot aen de IndifcheZee. Het gact Europa 
en Afnca, gelijck oock alle andere declen der werelt-, in 
grootte , rijckdom, menighte van fpeceryen, edel gefteen- 
ten,dierbare peerlcn.en andere koftclijckheit verre te bo- 
ven. Dit deel der werelt is van alle voorige tijden het al- 
ler- vcimaenftcgewecfti wam tier zijn eerftgcfprooten 
■ alle 



,6 VerklamghderafdeelmghtgefidltmiSt endeejgenfehappendes 

alle hesrrchjpj-yen , daet by de werdt is gcrcgcert ghc- Ier Scribenten ( 't befte en edelfte Landt op den Aetdbo- 
weefl. DemenIcheisaldaereerftvanGodtgekhapen.in dam, of datdchecrlijckfte en allerbeftevruchten voort- 
d(:nP.ir.idi|(e"cllclt,van den Satan verleit, en door Chri- brenglit , foo wel die tot nootdruft als tot luftder men- 
numonfenSariglimakcrverloll. Ooit zijn alhier gefchiet fchelijckernarure dienen. Het vervult de ganrfchewetelc 
meed all: gcfchiedeniden des Ouden, en verre het mee- met fijne dierbare gefteentcn en peerlen , koftelijcke Tpe- 
ftendeeldci Nieuwen Teftamcnrs. cerycn.niedecinale droguenen reuck-werken , alfoodae 

Alle de landen van Alïa werden afgefondcrt in fes dee- (indien het Paradijs nergens een plaetfe hadde) dit gehe«- 
len : van welcke dcGrootvorft van Mofcovien een deel leLanthetAerdfch Paradijs foude mogen genoemtwor- 
befitihettweedeisonderdctirannycdesgrootenTurcx; den. Veel Koninghrijcken enrijckelandcn zijndacrin 
het dérd^ onder het gewelt der Tartaren; het vierde on- begrepen, als 'r Rijck van de grooteMogol, het welck ci- 
der de heerfchappye des machtigen Konincx van China ; gentlijck Indien is, Cambaja, Orix», Bengala. Aracan.Pe- 
hct lijfde zijn de rijcke landen van India ; en het fefte is gu.Malacca ,Siam , Tipura, Gouro, en andere. CalicuC 
onder 't gebiet van den Sophi, ofte Koningh van Perfcn. gelegen in Malabat , plach voor weinightijdts tezijnde 
Oock bdhoorentotAfiaeenontallijckemenightevanEi- principale Hooftftadt van gantfch India, 't weick nu tsr 
landen , onder welcke de voornaemfte zijn, Ciprus inde tijt Goais: daer houden de Viceroy van Portugacl, den 
Middcllantft:heZee, voorts in de Indilche Zee , Zeylan , Aerts-BilTchop.desKoninghsRaetjendeCancclaryeha- 
Sumatra , lava, Borneo, jCelebcs, Molticcen, Banda, Gi- re refidentie, die over allequartieren van Oiienten f den 
lolo , Luconia , en lapan. Koningh van Spanjen toebehoorende ) gebieden. Onder 

Van Mofcovia hebben wygefeldt indcbefchrijvingh veel vreemde gewaffen en boomen die in Indien groeyen, 
van Europa ,alloo t meelle deol van t felve in Europa g«- zijn de Arbore de Rais, en de Arbore Trifte, feer wonder- 
legenis. Xif'^. De Arbore de Rais of Wortelboom waft ecrft van 

Het "henede grootc Turck in Afia befic, zijn alle de onderen op als andere booraen.maer fijn tackcnfprejden- 
Lantlchappen van Natolia,(eertiidts klein Afia genoemt) de , groeyen die vol vefelen en wortelen , die nederwaerts 
klein Armenia-,en een deel van groot ArmeniajDiarbech, hanghende en waflendena de aerde toe , ten leften daer in 
( certijts Melopotamia ) Syria , en een groot deei van Ara- vaft worden en inwortelen, en met'er tijt foo dick worden 
bia. De voorn.iemfteKoop-lledendeter landen zijn, Tra- ahdeneerftenftam . foo dat men naeulijcksdeeenvoor 
pcfonda, Aleppo, met hare Zeehaven Tripoli, Amon, Da- d'ander onderfcheiden kan ruit welcke rontsomme aen aU 
mafco ; met hare zeehaven Baruii , en Mecha. Defe lan- Ie zijden weder andere groeyen tot ontailijcke toe ; foo 
-den geven menighte van zijde, fluwelen, damaften,Turk- datmet*ertijtdufdanigeboomeneenItaIiaenfche mijlein 
fchegrofgrcinen kottoen en fcharlaken-verwe. Het ove- 't ronde beflacn. En niet alleen en fchieten de benedenlle 
rigc deel van Arabia , is onder vcrfcheide Koningen, daer tacken duldanige velellnghencn worrelen nederwaerts, 
in leit de vcrraacrdeftadt Aden : van daer komen feer (dat van verre aen te fien is als een deel hangende koor- 
fchoone peerlen, oprechte balzemoly, wierook, myjrrhe > denof kennip ) maerocckdebovcnfto, alfoo dat een ea- 
en diergelijcke waren. nigc boom een dicht bofch maeckt. 

TAK FARIEN werden met tenen name genoemc De Arbore Trifte , of droevige boom , alfoo genoemt ," 
alle de lan den, geleghen , meteen wijt en woeft begrijp, omdat hy des daegs niet en bloeit, macraltijts de jnachtsj 
ooftwacrtvan deüorterfcheOceaen , tuffchendeNoor- eenfaeckewonderlijckom fien. SoolanghdeSonopis, 
derlche YszeecndeZuider/chcL«nden, als China , het ftaet def? Konm olt verdort, en als de Son onder gaet,fiet 
deel van India buiten den Gangem , deriviereOxus , de men niet een bloeflem daer aen ; maer terftont een half 
Cafpifche en Meotifche Zee , tot aen Mafcovien weft- uur daer na , ftaet die foo vol bloeffem als zy mach ; feet 
waert. De Inwoonderen heeten Tartaren, welcke zijn in fchoon om aen te fien, en uitnemende lieflijck van reuck, 
't gemtcn ftercke , ftoute , en moedige luiden , die lichte- en duert alfoo den gheheelen nacht : maer foo haeft als de 
lijck honger, hitte en koude lijden konnen. Zy hebben daghen de Son weder komr, vallen alle de bloeyfemen af, 
geen fteden , dorpen nochthuifen, maerwoonen byrot- dat er niet een aen den boom blijft, en bedecken hetaerd- 
ten en vcrg.ideringhen f die zy hordas noemen) met wijfs, rijck , en de bladen fluiten half toe , foo d.u het fchijnt dat 
kinderen en vee (in huttenen tenten op 't velt) nu hier, hy verdort en uitgegaenis; fulcks duert tot den avondc 
morgen eldeis, daer zy goedeweiden voor hun vee, als aenkomt, dan begint hy weder te bloeyen als voren j en 
often.fchapen.pacrden, en kamelen, van welcksvleefch , duert alloo het geheele jaerdeur. 
bloet en meickzy hun geneeren. HartnPrincc , eenvan PERSEN , door de tweede Monarchie feer ver- 
de machtighfte Potentaten der aerde, noemen zyCham maert. begrijpt vele Landen en Provinciën, is een feer 
< dat is . Vorft ) dien zijn ly met fonderlinge gehoorfaem- machtigh rijck lant , en wort van den Sophi geregeert, die 
heitonderdanigh. ("hoewelhyeen Mahumetift is)altijt teghen den Turck 

C H I N A , wclck geacht wort het grootlle , machtig- oorlogh voert om de religie van Mahumet , en dat om de 
fte , en rijckfte Coninckrijck van de geheele werelt , is be- verlcheiden uitlegginghen des Alcorans. Uit Perfen wer- 
flooten aen het ooften en zuiden met den Orientaellchen den gebracht eedelgelteenten .Oriëntale peerlen, de mo- 
Oceaenjdiede Ouden hebben genoemt /W.ir«£(i«m; aen decimlefteenBezar, veel zijde werck, en feerfchoone 
•t weften met India , en Bramas ; en aen het noorden paelt paerden. 

het aen Tartarien , daert de Koningen afgefcheiden heb- Deeedelfteen fchoonfte Peerlen , die in geheel OricB-' 
ben met een overwonderlijcken muur van 400 mijlen ten ghevonden worden , en die men rechte Orientaelfche 
lanck , tulTchen 't geberghte opgebout. Het is gedeelt in heet , wordengevonden in de Golf van Perfen , tulTchen 
vijftien Koninghrijclten ofte groote Provinciën, die heb- Ormus en Ballora, op de plaetfen van Barein Caryfïa.IuI- 
ben elck by tonder een eigen Prince ofte Koning , die we- far en andere plaetfen daer omtrent, van waer zy naer Or- 
der alleeenen opperften Koningh over haeronderdanigh mus gebracht worden. Die werden gevtft door Duikers, 
zijn; die vermach(nahetfeggenvandePortegezen)te die daer in geoeftent zijn, rien,twaelf, twintighen meet 
velde te brenghen meer als 300000 mannen te voet , en vademen onder het water , en groeyen in oefteren , die de 
200C00 te paerde. 't Js uitnemende vruchtbaer van veler- Duii^ers (naeckt zijnde ) met'er haeft op de gront grabbe- 
lei granen , van vee , tam en wilt ; heeft oock Mynen van len , en met een korf , die zy asn 't lijf gebonden hebben , 
cedel gefteenten, gout,koper,yzer,ftael en peerlen, en in- boven brenghen ; in de Son gheleit zijnde , gaen 7an felf 
fonderheit is daer groote menighte van zijde; begrijpt ve- open , en daer in vintmen dan de peerlen. 
Ie groote machtige Steden , en die volckrijck. Van de Z E Y L A N is een van de allerbefte, en vruchtbaerfte 
groote en hecrlijcke ftadt Paquin (daer denKoningh refi- Eilanden die men op huiden kent ; de Aerdbodem is'er -al- 
deert)worden byna ongeloofliicke dinghen ghefchreven, tijt groen , en de boomen met bloeyfelen en vruchten be- 
De inwoonders zi|n kloecke fchcrpfinnige luiden, en feer ïaden , voorbrengende d allerfchoonfte orangc appelen , 
fubti)lchantwerkers; maccken wagen, met welcke men limoenen , citroenen, en diergelijcke fruiten. De «Her- 
over lant, gelijckmetfchepenindeZccjzeilf. Dekunft befte Kaneel waft alhier met hecle bolTchen en wilder- 
van Druckerye en van het ghefchut is byh.aer veel ouder niflen. Defe lieflijcke vrucht is deonderfte of tweede 
dan by ons. Zy hebben goede burgerliicke wetten naer balf desbooms, wort in vierkante ftuckenafgefneden, is 
welcke zy lcvcn;maer rechte kenniilê van God ontbceren dan afchvenvigh van koleur , in de Son geleit zijnde en in 
zy, w.int het zijn Heidenen, aenbiddenSon,Maen, en malkander gerolt,wottfe root, en over drie jaren hebben 
andere afgoden , ja den duivel felve , op dat hy haer geen d« boomen hare baften wederom als voren. Beneffens 
quaetdoe. Devoornaemfte waren die uyt China komen , veel andere ghedicrten zijnder oock menighte van Ele- 
zijngout, eedel gefteenten, peerlen, mutcus , rhabarba- phanten, die men acht alle hlephanten.van andere landen 
rum , de wortel china , porceleinen , groote menighte van te overtreffen in verftant en eedelheit. 
zijde, iuiker, rijs, kattoenen , lijnwaet, en veelerlei gra- Weftwaert van Zeyl.qn legghen de Eilanden Maldl- 
nen. via , meer ( foo men ieydc } als elf duifent in ghetal , die 

INDIEN , geleghen tuffchen Perfen 'cgheberghte mceft bewoont en fommigheomde laeghte onbewoonc 
TaufijChinaiendelndlfchcZccis (na 't geiuigeniile al- zijn j daci valjej) fondeiUngh ghegn Waeten dan Co- 

quen, 



A E R D t B o D E M -iSv ,.r 

quen , dat zijn Indiacnfche Noten, en die infooover- zijn fccr fobcr van eetwaren . ^,,i- w,ft c-.nr;;,„ i' 

groote mee„,ghte datde inwoondcrs fid, da=ropgl,e- gien ; daerïs o'ck g LTveê , tn ^ infgh b k „t 

heel geneeren , en by nac gelieei Indien mede voorfien/. hoenderen. Haer broot maken fv vanSè boom „ l, 

?,!,■ V r T^V' ^°T,'' i^ '"""'P ?" '"'•''=" ■ ^""'="- '^""" °P ''»'■= eilanden werden de Paradil ! 

tlT l fr '" ''''i"""' touwe.ck maeckcn. vogelen gevonden, "die in wonderlijckheiten in (choÓn- 

L^ey:l'ï,erd^krrd^^\trre;^v,ltternboT^:én:^"''''"^^ 

ftcr gemaeckt acn malkander , (ondejeenen yferen nagel A F R I C A , het derde deel des otlden wereits , wert 

daer aen te gebruiken. De bladeten des booms d.enen van Europa door deMiddellantfchc-cn van Aüadoor de 

haer tot Ee.lcn, Sommahetfch.p met alle z,jn toebehoo- Roode Zee afgercheiden. De voornaemfte landen van 

X'nH, h"/'"J'' f7 " ''"°°'h''=,''°°P™"'- Alrieaz,jn, Barbarien. ALgypten . Büedu'gerid , Sarra, 

Sb "'n'! . "°,"'''"!1' t™','"'S'^" 'tlantvandeSwarten, Abilhnen, of Paep Jans lant, en 

Palmboom, dlealledelnwoondetsvandelehilandenon- Menomotapa. De Eilandentot ^fricabehoorende, zijn 

%,,",'. T n A J ^ •■ 1 • • .,- '''=v.anCan,irien,Cabovcrae,S. Thomas, M.idagaltar, 

SUMATRA,dateert.jtsnaeveeeropinieTapro- en Sacotora.U.tAfrica werden in Europa gcbraehr.gout, 

bana heeft geheeten, is onder verfche.den Conmgen ge- elpenbeen, cbbenhout, aloi;, Hgyptitche balfem-oly, Mo- 

dcelt.vandic alle IS hcdenidaeghs die vanAchem verre de mie, myrrhc, ani|l, pluimen fuicker "en-hber d.ide'en 

machtighlle.Hierwaft(beneffensvelerhandelpeceryen) eneenige wijnen iiyt Madeia .cndeUlandenvanCanal 

menigte van leer goede peper. Oockzijnder Mynen van rien 

vcrfcheiden Metalen , van welcke de inwoondeten goet B A R B A R I A , hetbefte deelvan ACrica , heeft aen 

gefchutgieten Men vint,aldaer feergroote Elephanten, 'tzu:dendebetgen van Atlas;aen tweftende Atlaniitche, 

die tam gemaeckt , totden oorlogh feer bequaem zijn , ly en aen 't noorden de M:ddellantrche Zee. Wort gedeelt 

onthouden haer in de bodchen met heele hopen. Daer in vier Coningrijcken..als Marocco Fez,TeIelm, en Tu- 

v.nt men oock het dier Reynoflero , des fclephants erf- nes i ,s belproeitmet veel rivieren , die , uytdeber^hen 

vyant, en hoewel het veel kleinder is , foo gaet het noch- Alias fpruiiende , haer water inde Middellantfche Zee uic 

tans tegen hem kampen het wet fijnen hoorn aen derot- gieten. HetConingrijck van Fez, dat veire 't n.achtigh- 

fen, enjoeckt daer mee den Elephant den buick op te rij - lle vaiiBarbarien .sfheeft de naem van fi|n hooftlladt Fez. 

ten Het wort van veelen gehouden voor den rechten een Ichooneen voickrijcke lladt. tendccle metmuren.en 

tcnhoorn.Alle5watteraenij,maerbefonderdenHooin, voortsmet bergen en fteenrotfen bellotcn. Indcfeftadt 

'^^"a .f» ■ r'J^^ L "''^'" ^"'J''- feghtmen dat (even hondcrtkercken zijn, van welcke de 

•', j r", vruchtbaervan veeleihaode fpeceryen hoottkcrck een groote plaetfe in het ronde bcaim, heb- 
en Indiaenfche vruchten, infonderheit waft daergroote bende dertigh hooge en leer wijde deuren. Daerwaffea 
mcnightc van peper.Is verdeelt onder veelKoningen.van doorgaens veeldadelen, orangie appelen, olijven.vijgen, 
welcke de groote Matjtan , die van Bantam en die van endiergelijcke vruchten, maerniet veel korns. De in- 
1 uban de machtigl (Ie zijn. Die aen de zeekant woonen, woonders zijn witte of geele Mooren, in 't gemeen een 
zijn Mahumetidcn, lantwaert m noch Heidenen. Opja- ongeveinft en goet , mact bot volck. 
va hebben de H ollanders de Stad en ftercke fortrelTe Bata- b G Y P T E N is van over feer vele jaren een vcrmaert 
via gebout, daer eettijts Jacatra gelegen heeftiis de voor- lant geweeft , foo uitnemende vruchtbacr, wanneer maer 
nacmitc Colonie , en rcfidentie van de Gouverneur. de Nijl zijn gewoonlicke loop hout , en boven de dcrtieii 

B A N D A is een klem Eilant.docl, f„, ■,,,m,„r.„,„, rubitenover tlant vloeit -, datLucanus daet van gezon- 

hieralleencnopeenlge kleine bilandekensdaerontrent, genheeff. 
walTen alle de Notemulfchaten ende Folie,dic met menig- 
te over de gantfche werelt verfpreit worden. De boomen ^^'^ Lam met ^ij»ge\v.iiy naerefckt litji en he^eeren , 
aen welcke de MuiTchaten wallen, zijn de peerboom of ^^taTid'renjrenmAchj.iJelfs Jnpij'iomhereii. 
perCckboom niet feer ongelijck alleen dat fylraaldcr zijn. De voornoemde vwcrvloedt begint gemeeneliick ta 

X)e MuCfchaten zijn met driederlei baden bcdeckt : de wa(ren in 'tbeginfelvanjunius,enduurt veertinh dagen : 

bultende is van ghedaentegelijcTc de groene baden van dangaethy wcdet allenghfliens af , en foo hacdaU'eree- 

Okernoottn: als defe rijp wort, fpoutly haer open,en dan nigh deel van 't lant drooch loopt , bcint men 't lel ve 

fictmcn een (chorde of bad geli)ck een netken, 'tweick te bezaeyen , fonder dat Jier of regen of ccni^'c andere 

om de vrucht daet, fchoon root van koleur, gelijck fchar- vochtigiieit meer van noodc heeft. De Eoypten°aren zi|n 

laken, lieflijckomteCen, dat vanonsFolieof Mudiha- vanoutslubtijl van gced gewetft , groote^Sterrekijckers , 

te bloemc wort genacmt. Als Je vrucht rijp is, en daer na en Medicijnmceders, niacr uittcrmatcii waen-gcloovi"h , 

droogh wort , fchcutt de Folie , en bekomt dan een oranje of fuperftitieus. ° 

verwc. De derde bolder of fchelle is harder en houtach- DePyramiden, welde getelt worden onder defeven 

tiger dan de voorgaende , gcli|ck de Okernooten , alleen wonderwerken des wereldts , zijn alhier voortijts by har,: 

datfe fwattachtigh is , en als men die open doet , vintmcn Coningen opgerecht, 't zy tot e^nen ydelen roem van ha- 

daer in de Note-raulVchaet.Driemael des jaers geven defe re groote machten rijckdommen, of cock om het volck 

boomen rijpe vruchten, nameli)k in Augudus.in Deccm- werckende te houden , en op dat fy haer niet foudcn be- 

ber, endcbefteen mecde nienighte in April. IliBanda gheventot (cdigheyt. 

wort gevonden een wonderlijcken vogel , die fy aldaev Ai T H lO PI A , ofte Abidinen , heeft aen het noor.. 
Eme noemen , zijnde bykans eens fo groot als een Swaen, den Lybia en Egypten; tegen'tv.'ed;n de riviere Niger 
fwart van veeren, fonder vleugelen entonge , bovenop en'tRi|ck vanCongo ;aen t zuiden de Macns befen ; 
het hooft heeft hy een (cherpt« of fchilt gelijck een fchilt- en acn het ooften de Rijcken van Meiinde, Mag.idoxo,en 
padde, hy befcherrat en verweert fich met fijne dercke de Roode Zee. En hoewel daer vveiniohkoorn vvall.foo 
klaeuwen, achter uit daende gelijck de paerden. Hy doekt dneght het nochtans veel vruchten , o'ns onbekent , die- 
geheel in alles wat men hem voorwerpt, al waren het oock nende tot onderhout des levens. De Inwoondcrs zijn 
appelen foo groot als vuiden,en dat meed te verwonderen Chridenen , hebben een Koningh die by ons Paep Jan, 
is.ook gloeycnde kolen en grote (iuckenys.Intjaer 1595 maer by haer Accgue en Negus , dat is Kailet en Ko- 
hcbben de Hollantlchc fchepen fodanigen vogel levende ningh genocmt woidt : hv Ichrijft hem (elven te we(en 
tot Amfteidara gebracht vooreen befondere verwonde- vanden ghed.achte Davids: verm.ich tm oorlogh opto 
lingh brenghen tien hondertduKent mannen , met vijf hondcrc 

De Eilanden van Moluccen , gelegen onder de linie Ai- tlephanten,daer toe een gtoore menighte paerden en ka- 

quinoitiael , en weinigh daer benoorden { hoewel fy klein melen- Sy hebben een Patriarch , die (y Abuma noemen , 

zijn , zijn nochtans over de gantlche werelt vermaert, om die is O verde van de Geedelijcke ; hebben klooderen van 

de menigte van nagelen.die alleen daer wairen^en zi|n vijf mannen en vrouwen, maer de Monlcken , gelijck oock de 

ingetal, namelijckcTernate, Tidote, Motir.Machian en Priefteren gehuwt zijnde, moeten van haereigen arbeit 

Bachian. De boomen aen welcke de Nagelen waiTen, zijn en ackerwerck leven. Sy vermengen het Euangelium met 

gelijck de laurier-booinen van grootte en van ged,aente , het Oude Tedament ; Befnijden beide knechtkens en 

alleen dat de bl.idercn wat fmalder zijn gelijck amandelen meiskens, en doopenfe met wateren vucr, te weten met 

of wilge bladeren, fy hebben veel tackskens cnovervloe- brandtekens inharc aengefichten; ende ^^itcrdoop wort 

digh veel bloemen , die in 't eerl^e v/it , daet na groen , op alle jaren by haer vernieuwt. Sy honden oock de vadcn , 

't led root en hardtachtigh zijn, en veranderen in dele dieby haer vijf tigh dagen duert . met water en broot, en 

vruchtkens, die men Nagelen heet. Wanneer dele bloe- fommige met groene kruiden. Hebben daer toe noch veel 

men groen zijn . hebbenie de lieflijckde reuck boven alle meer andere ceremoniën en (uperftitien , te i.angh om ic 

bloemen van de werelt. De nagelen wallen feer dicht by verhalen. 

malkanderen in groote menighte aen het uitterfle van de BILEDULGERID heeft dien naem van de P.ilm 

tackskens, gheljjck de Myrihusbefikens. Defe eilanden ofDaddboom, die met grooie menighte daetvvaft. De 

B Jn- 



1 J Verklarhig der afdeeling , geftaltenis 

Inwoondcrs zijn bot en boerich (onder ecriige goede wet- 
ten of ziden. Al haren handel beflaet in Dadelcn en mar- 
morfteen , die fy met den uitlanders verruilen teghcns 
koorn.wclckhiernergensgezaitwort. 

Tot noch hebben wy korteli|ck ovcrioopen de voor- 
naemfte landen des ouden wcrclts; volght nu de nieuwe 
werelt of America, welck wy inde afdetlingh des gehee- 
lenAetdtbodems flcllen tewefen het tweede deel , en dat 
iii'tgemeen voor het vierde deel der wereltgeftelt wort. 
Dit lant is den Ouden onbeken! geweeft , en gevonden in 
denjare 1497. van Americo Vcipucio Florcntijn , naer 
wien'toock America ghenoemt wort. Hoewel defe eerc 
niet fonder reden wort toegefchreven Chriilophoro Co- 
lumbo Genevoys, die het in den j.ire 1 491 ecrll ontdeckt 
hadde. Het mach byna in twee filandcn gedeclt worden : 
want het alleen met eenen Imallen hals by Panama en 
NombredeDiosghehechtis. Het noorderdecl begrijpt 
NicuwSpanjen, Horida , Virgina, Nieuw Nederlandc , 
Nieuw Vranckrijck .Nieuw Engelant, Canada, en Terra 
Nova. Aen'tnoordenis'tnochonbekent. 't Zuideli|cke 
begrijtGuajana.Caftilia del Oro, Peru, Chili, BraClien, 
Paraguay , en meer andere Provinciën. 

NIEU SPANJEN begrijpt veel Provinciën en 
volcken van vcrfcheide Talen. De HoofiftadtdefesLants 
is A'!cxico,een Koningin van alle des nieuwen werclts (le- 
den. Voorde aenkomfle derSpanjaerden aldaer .werden 
daer eetclt wel leventigh duifendt huifen , en wa> gelegen 
in t midden v.in een gtoot Meir of ftacndc water, by na 
gelijck Venetien: Macr Ferdinandus Cortcz , die in het 
jaer 1 jipen i;io. defe landen onder de gehoorfaemheit 
der Coningen van Spanien heeft geftelt , heeft de Stade op 
den Oever des (elven Meirs overgebracht . enistegen- 
woordigh een welbetimmerdeStadt. De andere voor- 
naerac (leden alhier , zijn , naer Mexico, Compoftclla 
("daerdeBiffchoplijckezetelis, en des Koninghs Raet) 
Colima of P/m/ciM , Guadalajara , Mechoacan , Saca- 
tula , en Ctviias ^ngchram- De Waren die van hier in 
andere deelen der werelt ghevoert worden , zi|n gout , (ïl- 
yer, peerlen.balzem-oly Cochenille Sal(aparilla,de wor- 
tel iMechoacana , Sulpher en Huiden. 

F LO R 1 D A is een genocgWijck en tamclijck vrucht- 
bacr landt. Daer waiTen moerbefien , kerden , kaftanicn , 
druiven, mifpelen, en pruimen, als hicrtc lande. Men 
heeft er herten, geiten,beiren,lupaerden , en veel andere 
gedierte. Item pauwen , patri|fcn , papegayen, en mcni- 
gerlei gevogelte, ons onbckent In de rivieren onthouden 
Sich verfcheideloortcn van (langen , en veel crocodilen , 
met welcke de Inwoondeis ftadigh te kampen htbben. 
Watde zeden der Inwoondcren acngaet.dieziin doorde 
bant ongelchickt, en niet (eer ecrli|ck. Sy doen hare kin. 
deren geenderlei konften of ambachten lceren,noch ftraf- 
fen hacr niet om quade parten. Van rooven, en 't geroof- 
de te behouden als eigen goet , maken ly geen confcicn- 
tie. EIckheeftnochtansfijnbefonderevrouwen, enzijn 
feer jeloers, achten geen dinghfookofteliick alsfchoon- 
verwigc vogelvedcrcn Geloovcn de onfterfFeliickheitder 
zielen, maer zijn voorts Afgoden-dienaers. 

P E R U , het vermaertfte van alle des wereldts landen , 
heeft aen 't noorden Caftilia del Oro; aen 't oollen het ge- 
berghte; aen 't zuiden Chili i en aen 't weften de groote 
Zuidzee. De hooftftadt is Lima , anders genaemt Ciudad 
delosReyes; daer refidcert den Viceroy ,oock de Aerts- 
bi(rchop,ondtr hem hebbende voor BifTchoplijcke (leden, 
Quito, Cufco,Guamanga, Guanuco, Popoian,Gaiaquil , 
Chacapoias. Porto Vejo.Arequipa, Plata,T rugillo,Char- 
chi ,S Migue!,cnS.Francilco. DiiLandtis getemperc 
van locbt , feer volckrijck , en v ruchtbaer van edel ghe- 
fieente, Bezarfteen,SaIfaparilla, en inlonderheit van gout 
en filvcr : want men houdt het voor'trijckfte van de we- 
relt in dit aengenaem en begheerlijck metael ; het welck 
oock lichtclijck is af te nemen uit de groote fchatten die 
men voor veele jaren herwaert van daer heeft gebrachr,en 
noch doet. 't Gene deHiftorienvanPerufchrijven,isby 
na ongelooflijck. Atabaüba , Coningh van Peru , toen de 
Spanjaerden daer eerlt qnamen,en hem vingen, boot voor 
fijn rantloen , de plaetfe daer hy gevangen lagh , met gout 
te vullen, (00 hoogh als hy op fijn teenen ftaende, met 
fijn vingeren (oude mogen bereicken j deplaetle wastwee 
en twintigh voeten langh. en feventien brcet-, offoofy 
liever (ilver hadden , hy wilde de plact(e tweemael tot 
het dack toe vullen. Oock blijckt uit de Hiftorien, 
dat de Spanjaerden in hun eerde aenkomft de paerden 
met gout en lilver hebben bellaghen. Uit Peru worden 
in huropa gebracht gout, filvsr, ede! geftecnte , Be(ar- 



■enfihappendes AERDTBODEMS. 

(feen , Salfaparilla, en meer andere medicinale dlngheit. 
CHILI is mede een groot en goutrijck Landtfchapj 
doch noch weinigh bekent, veel min verhecrt by de Span- 
jaerden, tegen welcke natie de Inwoonders gcftadigh (om 
harcvryheidttebefchermcQ) oorlogh voeren, daer in fy 
haer oock (eer mannclijck quijten. 

B R A S I L I E N is tegen het Ooften en Noorden met 
de Zee omvangen i tegen het Weften heeft het voor palen 
noortw.^ert de groote riviere de Anialoncs , enzuidwaert 
deRiodelaPlata. Is een feer ludigh en vruchtbaer lant, 
en van gelonde locht. Dit Lantfchap isdoordePortuge- 
len in negen Gouvernementen, die (yCapitanias noemen 
verdeelt, andere tellender veertien, te weten S. Vincent, 
R. de lenero, Porto, Seguro, Spirito Santo, Ilheos,Bahia, 
Seregipe, Pernambuco, Tamaraca, Parayba, Rio grande, 
Ciara , Maranhaon , en Para; doch fommige van defe loo- 
pen bultende palen van Bralïlien. De Inwoonderf wor- 
d^-n genoemtlCiargaiaten, Tabajaten .Ovetacaten, To- 
voupinambaultien , Morpions, en veel andere : meeft alle 
wreedeenwjide menfchen, en men(chen-eters. Sy gacn 
geheel naeckt, mannen en vrouwen; verderen haer met 
pluimen en vederen , doorboren hare lippen en wanghen 
met groote gaten, (etten in de (elve gaten eenigegelfeen- 
ten of beenkens, dat vreelTelijck urn lien is Sy zijn vreemt 
van alle Policien en Religie , kennen nocht eeren eenighe 
henieltche of aerdlche Goden : gelooven evenweide on- 
ltcrfl;)c^hutdcrz.clen , en dat die gene die veel vyanden 
gevangen, gedoot, en gegeten heeft , met hare voorvade- 
ren in gheneughte en danffenachter thoogegeberghte 
leefi ; en ter ioiitrarie, dat de tragen vanden Aignan ( dat 
isde duivel , <lie haer dickwilsplaeght) wechgcvocrten 
gcpijnight worden. Syoorlogen altijdt tegen malkandc- 
Ttny de ccne N atie tegen d ander ; haer geweer zijn houtc 
knodlen of hellcbaerden, bogen en pijlen. Haer vyanden, 
diely \angcn van beide zijden , meftenle enmakcnfe vet 
als fwijnen,die werden ten leden met veel ceremoniën ge- 
(lacht , en met grooter feeften op hare houte rooders ge- 
braden, en opgeg.'ten. De .Vlarg-ijatenzijn vrienden van 
de Purtugcien, door welcke ommeganck cnconverlatia 
1;. »lUi,jKiUor,>getEnit, wetten en policien onderdanigh 
gemaeckt werden. Behalven Brafilien-hout,kottocn,en 
meer andere dingen, geeft Brafilien, meer als eenigh an- 
der lant, groote menighte van luikeruyt, welck waft in 
lange rieten , die gebroken worden , en met Molens klein 
gemaeckt , daer na in ketels gefoden , endie Ueflijcke foe- 
tighcitdaeruitgetrocken. 

De voornaemde Eilanden des nieuwen werelts zijn 
Hifpaniola , Cuba , lamaico en S. luan de Porto Rico. 
Hilpaniola heet oock S. Domingo , na S. Dominicus , 
in wiens eere fy een Stadt aldaer ghebouwt hebben , 
die de Hooftftadtv.in allede andereis; daer houden des 
Koninghs Stadthouder en de BilTchop haer refidentie. 
't Is een berghachtigh , maer boven alle de andere een ge- 
noeghlijcken vruchtbaer landt. Hier waft overvlocdigh 
veeKuicker caflia fidula,madick,en een feergroote me- 
nighte vao de allcrbefte Gengber. Daerzijn oock goede 
Mynen van gouten filver, en men brenghtvan daer een 
groote menighte huyden, 

G U B A is een langh fmal Eilandt , en oock berghach- 
tigh , heefrverfcheydegoutdragcnderivicren, DeSpan- 
jaerden hebben daer twee fteden getimmert , S lago, daer 
de Bidchop fijn woonplaets heeft, enHavana, deKoop- 
ftadt en haven des Eilants , (eer derck , daer de Vloote uit 
Weft - Indien na Spanjen gaende gemeenlijck vergadert, 
en na wirit en weder wacht om over te zeilen. 

Sommige plachten voor een vijfde deel des wereldts 
te noemen I ,rra A4,alu , of Magellanica , de Landen 
bezuiden de Straet Magellanes ; maer alloo door der 
Hollanderen Schipvaert in die geweften voor weynigh 
jaren bekent is, dat Tierra, del Fuego ,by Magellanus ge- 
noemt, niet dan een hoop eilanden zijn, en geen groot 
valUant daer ontrent, welck de naemvaneen vijfdedeel 
des werelts waerdighis , dunckt my genoegh (uicks met 
dele weinige woorden aengeroert te hebben, tenware 
men Icrr» ^iijlr.ihi wilde noemen, dielanden bezuiden 
novaGuinea, welcke meerendeel van de Hollanderen in 
'tjaer 164/» bezeilt zijn, en indefe onfekaerten Hollan- 
dia Nova en Nova Zelandia genoemt worden. Even- 
wel nadien de kuden maer ren deele ontdeckt zijn, en wjr 
van de binnenlanden lelt gantfch geen kennidi hebben , 
fullen die als noch onder Afia ruften laten , tot nader ont- 
deckingh ; en de gene die na ons komen , indien wy by 
ons leven geen meer kennis bekomen , foodanige verda- 
lingh bevelen. 



E Y N D E. 



Kort vcrhael van 'c begin eh de voortgahgk der Schcepvaert, tot aen defe tijdt- 

ff^Ewijl het, d'alraachtige en alwijfo Godt belieft Hiftoricn, dat de Cörm,h.r AwimocUs, van rohdcw^V.f- 

WJf.=f <i" "«'»'' tw=lck van geen menfche- ff/"", ^m«/«genoemt,degaleyen nletj. roeibancken.de 

El^lljck vernuft genoeghraem begrepen kan „or- ^,fc«„n,et4 de Salamijnicne iV,y;B,„ met 5, i„.j^.! 

den tot een klomp te 'cheppen fo heeft hy , de hchte met 6. Mn^f^^con met 8. en .0. roeibancken hebben ee- 

(loffendaet van afgelche.den hebbende d-aerde en zee maeckt, daer ^/«„„A. Ar.^™noch4. banckenby |e . 

in een kloot te famen vergadert, en echter loodamgh ver- voeght heeft. P/./.^t^. W heeft galeyen van ,5 roei- 

mengt, dat ,n fommige plaetfen de aerde van de.ee be- bancken toegeftelt ; en dit getal is federt van ijL™^ 

dekt IS, en.n andere plaetfen de aerdeweerhooghbo- ^mg,„H, foon verdubbelt : Maer P,.W.« Ph,U4,lphy^ 

ven t water uytfteeckc op dat de fchepfelen foo wel de heeft hen op 40. en Phihpa,r,op ro.gebracht. DaS,<is 

genen, d.e m tw^t=r leven, als de genen d.e op 't lant eerft uhEgipten in Grieken ghekomfn; en federtzijnde 

gewent z,jn, middel tot hun onderhoud.nghfouden heb- Grieken naer hem D.»., ghenoemt. iv.te maecktefim 

door Godts handt gefchapen , is echter in t begin feer voeghde. Wat degrootheicdeferfchepenenvanditvaer- Wond, 
onkundigh gheweeft om d,t groot Gebouw, en de won- tuigaengaet.menvintdaeraf merkelijckeexerapels,voor ^. 
deren daer af behoorlijck t aenraercken, envoorname- eerlt by Piolemm, PA,V.p„w ConinRh van Eclpten hieriS";- 
Iljckin t gebruik der zee . daer toe men lange erva- voor gedacht.dieeenfchipdeê maken.'t welck 840. voe- 
lentheit heeft behoeft, om tot foodange kennis, als men ten langh, 114. voeten wijt en als 't in 't water laeh 8?o 
nudaerafheeft, té komen ,, , ^ , voecenhoogh was. Hy deê noch een ander fchip bouwen 
.«nï;, I- T^¥ de Schipvaert der Ouden , die gheheel gebrecke- van 500, voeten langh . dat op de N,l„, vaten fou Doch 
oSit.n ''J'k heeft geweeft , aengaet , men kan met feggen wie de dit alles is noch getingh ten oplicht van 't fchip . 't welck 
r,?X; "f' rt". a'" '^ heeft ge weeft , uit ootlaeck van de »„ . Coningh van S/racfe . de= bouwen , daer af AnU- 
"■"'<■ onfeeckerheitderoude Schrijvers, en voornaraeliick der ».</«,dievetmaerde\Viskunftenaer, deBoumeeftcrwas, 
«1'" K°'""- AUeenlijck leeft men in de heihghe Schriftdat endaerjco.timmerliedenaenwercktensende bouwftof- 
iV«^AdoorGodts bevel een Ark fwatwasditanders ; als fen wierden vanfio. drierimiege galeyen derwacrtsohe- 
eenfchip?)gebouwt,enfichmetalledezijnen,enalder- bracht. Dit fchip was van binnen wonderliick wel ceor- 
handedierendaerinbegevcnheeft.omnietdoordezond- donneert.enaUesopfljnplaetsgefchickr Dekoienbad- 
vloet, beneffens de andere menfchen ingefwolgen te wor- den hun befondere fteê , gelijck oock de bootsgefdlen , en 
den : m voeghen dat hy voor de gheen die fich eerft te de genen , dien 't roer bevolen was. De fold?ten hadden 
fcheep begeven heeft , ghetelt moet worden , dewijl men hun befondere vertrecken , eeliick oock de Officieren en 
van geen ouder weet te fpreecken. Veel fchrijven G/«c,« Paftagiers, en Overften. In dit fchip waren verfcheide ka- 
de vindingh der fchepen, en dekunft der zeevaert toe, en mers , ftacpkamers met bedden ; oock galderyen , en tui- 
feggen dathy tSchip ^r^» inde fcheeps-ftrnt tulVchen nen.daer vijversinwalen.metrivier-vifch.metfiallingh 
y4/i«en de r;i-r/«m«-jbcftiert heeft. Men heeft oock veel voordepaerden; oockfcherm en dans fcholen meteen 
van Pi-ofcM verdicht , engefeght dat hyindekonftder tempel voor ^m»;; badftoven , kokens en molens Die 
zeevaertfeerervarenwas.enom fijn fonderlinge weten- fchip was noch van buiten met een yfere wal omrineht.en 
fchapyan de natuur der zee , en van weeren windt, zijn met bolwercken toegeruft ; en op yder einde , achter en 
wooninghonder de zeekalven heeft gehadt , ei, fich m al- voor . ftondentwee torens. Over tgeheele fchip ftonden 
derhande geftalten konnen veranderen. Defeheden zijn verfcheide ktijebs-gebou-«cn , in pUets van ons eefchut 
ftiiffchien door hun wetenfchap vermaert gheweeft , en en onder anderen een , dat door kracht van tceen|ewichc 
dieshalven van de Poëten onder de fabeldichters geftelt , een fteen van ;oo ponden kon uitwerpencn noch een an- 
foo datmen niets feeker daer af by brengen kan. Doch der,dat pijlen van Jfi.voetenlangh.wel 600. voeten verre 
het geen, 't welck ick nu verhalen lal, fchijntdewaerheit wierp: beneffensnochvcelanderedingendewelckenvan 
eenighfins gelijck te zijn. De inwoonders van Craa had- ^thniin metgroote verwondcringh gelch'reven worden. 
den eertijts een Coningh , Jupiier genoemt , die de zeero- Voorts,hoewcl dOudcn niet foo vernuftich en ervaren 
Versbedwongh, en diens zoon , il/moi geheeten , t/'^tè^- indezeevaertwaren,aUde menlchennu ziin en niet (00 
mers'm een fcheepsftrijt overwonnen , en tot een jarelijck- grootc kennis als nu van 't beleit opzee hadden, fo hebben 
fche fchattingh ghedwongen heeft. De Fhniciers waren ly fich echter op zee begeven, en hun rcifen te water ver- 
de eerften, die met hun Koopmanfchap in (Jrac^wi qua- richt. Want men leeft in d'oude Hiftorien van verfcheide 
men, en daer de gehfucht, de bron van alle qualen brach- treffelijcke zeetochten , die echter niet feker in fich heb- 
ten. Thifiu! httüTaHrM , die van Koningh Mmos als Ad- ben , vermits fy met de fabelen der Poëten vermengt zijn • 
mirael over fijn vloot geftelt was, ter zee verwonnen, en gelijck de zeetochten van BoccirKi, lafmenHcrcalti 'de 
hem in de bruiftchendc golven gheworpen; daeraf defa- fchakingenvan/oi;«,£»-»/),i,/Wt</M,enH</m;j Bmc/im 
bel van MwMHrm zijn oorfprongh heeft. Ontrent ter zijn ftoel te Nyf^fim ftadt in 't geluckig Aratien hebbcn- 
. felfde tijdt leefde oock Z1ï</;i/>« , die den Koningh Mms de,heerfchteoverd'inwoonders van de Perfifche en Ara- 
Van CrjM is ontvlogen, 't welck foo te verfta.en is, dathy bifchezeeboefem, en oock over geheel Syrien. Maerna 
hem met fijn fchip, door middelder zeilen , ontlnapt is; d3thyy^nWm,uitheteilant£i/Viof A'.j.vohadgefch.icckt, 
vermits fyby de vleugelen de zeilen verftonden. Tramc- wierthyvandeThyrronifche zeerovers overvallen en ce- 
tbtHS fchrijft, hy Efchyltu, fich felf de vindingh der zeil- vangen. Doch hy hen met wijn droncken gemaeckthcb- 
konll toe, (choon deSW/mhemdie eer niet willen ge- bende, geraecktbehendelijck wech, en thuis gekomen, 
ven , maer fich felven die kunft toe-eigenen. Sy zijn oock leerde den Araiitrs en Theiiicitrs de fcheepvaer" , fterre- 
door hun wetten , die fy van de fcheepvaert ghemaeckt kunft en koophandel. De Phtnicitrs voeren daer na met 
hebben, feer vermaert , ghelijck de Hiftoii-fchrijvers en hun fchepen , die met koopmanfchap geladen waren, naer 
Rechtsgeleerden getuigen datfoodanige wetten hun oor- Criicktti , tn roofden lones, de dochter van /»«ini. De 
(jjrongh van hen genomen hebben. De Phcmcins, inte- Cmn-i,omliunfch.adeteverhalen,roofdenfedert£wo^a, 
gcndeel, (egghen dat defe eer aen hen behoort, endat/y de dochter van yV^ewr , uit Phinicim. V/ant/upiter , Co. 
ƒ(!»«, van de welck dejonifche zee haernaemdraeght.uit ningh van CrfM, de valsheit der P/jw/c/^w, in 't roven van 
CrKC^."» 13 Egipten,overgevoert,en de twee Polen of Af- /«.«fo» dochter gepleeght,verftaende, voer met fijn fchip, 
punten eerft onderfcheidenhebben.DeCiriOT, die eertijts welcks voorftedeelweleenosgeleeck, n^t: Pliimien , en 
meefters der zee genoemt wierden, de Corimhitri, Efincien , kreegh Europa , h ier voor gedacht , in fijn gewelt ; en hier 
Tfricrs, inEgiptinaers , yder van hen wil defen roem voor uitheeft de fabel fijn oorfprongh dat /«/mi-r fich in een os 
Cch felf hebben, en fchrijft fich felfde vindingdaer af toe. of ftier fou hebben verandert, rnrop.i op fijn itig over zee 
metUfcl DaerhebtghygehoortfooveeldefcheepvacrtderOu- gevoert. Dc^rjoiMWJ», die Grieck fche Vorlien waren , 
<lcr schc-Jjn aengaet , maerlaetonsnutothetmaeckfelenfatfoen vandewelcke/;i/öiid'ovarftewas ,dedenby de bergPc/i«j 
de tijden, van hun vaertuigh komen. De Bcothiers maeckten hun een boven gewoon groot fchip bouwen , 't welck iy Ar^o 
fcheepjes uit dicke ftroncken van boomen , die fy met ofle noemden , uit oorfaeck van 't Griecks woordt^rgw , dat 
leer overtrocken.en met riemen voort drevcn.In de Rode fnel betekent. IMet dit fchip voeren fy uit 7ïe;f<(/i«; na het 
zeevoer men eerft met vlotten , die van de Koning£i-j.r/j,i lantfchap Colchis, om 't gulde vlies, t welck fy mee weerom 
(van de welk d'Erythrifche zee haer naem heeft,gevonden brachten , en daer by de dochter van de Koning Eui, Mc- 
zijn. Men meent dat de P/^icër; de vinders van de kleine Aa genoemt, die op /.i/öo verliefde. Na de reis ter zee van 
fchepen zijn. Anderen fchrijven dat de Mjfieri en Trojanen de Argananten volght de zeetocht der Gritk^iti naer lro~ 
met vlotten over de HelkfponiHi voeren. De Briiianjers jen, het welck fy, met een vloot van verre over de dui- 
OVMtrocken hun fcheepjes, (dievantajerijsjestefamen fendt Ichcpen daer ghekomen , na een bclegh van tien 
gevlochtenwaren,jmetleer.\Vijdcts,menvintind'oude J.ircn verdelght hebben ; ende hier uit fijo de langh- 

dtirigc 



j g Verhaal van 't begin 

durjVe rcifen v.in Eneas en Vlyjfts ontftaen. Doch om 
ni« telanckwiiligh te zijn in't verhalen der oude (checps- 
tochten, loo lenden wy de Ic{er , die nieusgicngh is in het 
vcrhacl der oude dingen tot d oude Hiftoricn.die brccdc- 
lijck daer .if Ichrijvcn , in de welcke hy fijn nicuwsgicng- 
hcic.gelijckick vertrouw, (al konnen verladen. 
Onkurdt Wat hun bcleit ter zee aengaet.dat is feer gebreckelijck 
Si'iöïïco geweeft. Want men bevind dat degenen, dio fich ccrll op 
i..i.un zee bega ven feer bcfchroomt en bevreeft daet in waeren , 
S"'' dewijl fy fich nauwelijcks foo verre van de wal darden be- 
geven, datfy'tlantuithetgefichtverloren , jafichnoch 
% nachts weer naer de wal keerden , en , om buiten ge vaer 
te fijn, op 't landt begaven. Maer nad.K demcnfchcnal- 
lenghs ghcwcnt wierden ghevaeruittc iben , foo fijn fy 
's nachtt in hun fchepcn gebleven , en hebben toen op de 
bequaemfte tijden v.in 'ij.aer voor de (chcepvaert gelet. 
In de Handelingen der Apoftelcn , cap. 27. word geleght. 
dat inde vaften de gevarelijckfte tijdt om te feilen was ; 
want van de 4. November tot aen fevende Maert quanwn 
'crgecn fchepcn in zee; en Tlmm Ichrijft dat de Lente 
de zee opent voor de zeevarende lieden , als de zuidwcfte 
winden de luchtverfachten. 
onidct. Maer fcdert twee eeuwen herwaerts heeft de fcheep- 
di°m>ü»" vaert een geheel andere fprongen voortgangh genomen. 
iTOc;i,.o- Want (cecker Spaenfch edelman, in ylndaliifim ghebo- 
rki'chS'' ren , diens naem noch tot aen defe tijt onbekenc is geble- 
oocmi. ven_ was j eerde , die voorby Madera , een der Canarifcbc 
Blandin , zeilde , en aen de kuft van ^mrrica , daer tegen 
over gelegen, quam, en, op (ooiangh en komraerlijck een 
reis veel van de fijnen verlooren hebbende, keerde weer te 
Aiadira, dacrhy, afgemat zijnde , overleed in de armen 
van Clmjltffd Colimiiu , een Italiaen , te Gcn«^ geboren , 
dieop dit eilant fijn tijt metzeekaertentc teeckcnen ver- 
fleet, aendewelcke hy voor fijndoot onderrichtinghgaf 
hoc men met het onderwijs, dat hy naliet, ditwcrck ter' 
Iiant kon nemen. Cehmhu, die van natuur een vcrftan- 
digh en daetvaerdigh man was, wiertdoorde onderich- 
tinge van defe onbekende opgeweckt , om defe tocht aen 
te vangen . Hy verfochte hier toe onderftant eerfl by fijn 
landtsliedcn , de inwoondersvan Gcmm, die hem van de 
■zecioclit ham wcfen. Hy keerde fich dicshalven naer ütiidtick de 
(Toffcj'co. fevende , Koningh van £iigclai:r, en daer nu rot ^Ifciifu 
lumbus. d£ vijfde , Koningh van ïmugat , en , niets van hen ver- 
werven konncnde, eindclijck tot Fcrdinandus en IfabcUt , 
Koningh en Koningin van Kafiilim, byde welckcnhy ten 
lellende verfochte onderftant vanvacrtuigh verkreegh, 
daer mede hy, in't jaeronfcsSalighmakers I4S2. de lan- 
den, die loo langh onbekcnt hadden ghcwcefl, eerft ont- 
deckte; tevveten deiianden van ^merict , zh Hifimjola , 
Cuia , /^mica, S. Dommoi) , &:c. daer hy d' inwoonders. die 
in defe landen in ruft en vrede leefden, groote fchatten en 
rijckdomraen ontroofde, en hen naer S/)a»OT voerde. Se- 
zttioch. dcrt, te weten vijf jaren daer na, heeft ArMriciut^cfpiiciw, 
7t" *v°'' door bevel \zn EmMiicl , Koningh van Tctiugal, na ver- 
f'aciui. " fcheide tochten , 't vaftc landt van Amcticit gevonden , en 
dat naer fijn nacm genoemt. Voorts heeft hy.liyl laft van 
dcfelfde Em.inail , Koningh imïmugut, in tjaeri joi 
de lini! ^y£^Hincniact of Middellijn deur geteilt , en be- 
ftaen wijder zuidtwaertste zeilen, danoit iemandtvoor 
hem fdaer men afweet) gedaen had : in voegen dat hy de 
Noortftar uit het geficht verlooren hebbende , de polus 
hooghte zuidwaertsaende zuidtftarren genomen heeft. 
Hyiaghoock in defe fijn reis, die feftien maenden dlier- 
de, datdeftarrenin'tzuiden veel helderderen klaetdcr 
waren, dan de genen van 't Noorden; daerby, dat tegen 
de zuidpool twee vvoicken waren van kleine ftarretjes te 
famen ghefet, v.in gelijckegedaente, alsin onfehemel- 
ftreeck de witte riem, ghemeenelijck de tvlelck vvegh ge. 
Rtyivan noemt. Sedert is Pedn y^lvarci. Admirael vande Portu- 
rai" *' g'fche vloot , door fware ftornien , en ghcweldigh onweer 
omgcfolt, eerft in da zeehavcncn van BrAfil gheracckt. 
. lol. Pon- Twaelf jaren daer na heeft yoA. Powini , ecnSpanjaert uit 
PtiVin'j'n. liet Koninckri|ck van Uon, het vafte landt van Fkridu 
dus M.i. gevonden. Voorts.na verloop van noch andere acht jaren, 
^ ""'"* heeft Ferdinmidui Adagcllanw , in ongenade by Emmiitl , 
Coningh van PoWHjd/geraeckt , zich in dienft onder Kai- 
zerA'<ir</, toen oock Coningh van S^i.init», begeven , en, 
met fijn vloot de Linie gepafleert , vondt eindelijck een 
Stract, die aen het valte landt van Chilien Peru tot een 
fcheidpael verftreckr. Hy , ziende dat het lant daer tegen 
over vol vuyr enroock was , noemde dnlerrndcl FttogOy 
o( L.tul dii reockj. Macrhy, pogende deleStraet , die naer 
fijn naem A^.i^cll.i>iic4 ghcnocmt is, met groote moeite 
en kommer deur te worftelen , fneuvelde lelfdaerin, met 
zijngehccle vloot ,behalveneen eenighfchip hetwelck 
daer deur geboort , en in de groote Xnyd^u geraeckt is , 
en eindelijck intjacr 152S ic Smlica in Spamcii ghcko- 



ende voortgangh der 
men , en tot een eeuwige gedachtenis ViFlorU gênocmc 
is, om dat het met fijn kiel'tgeheele aerdrijck loniom 
gezeilt had. Voorts is in 't jaer 1 c8o , Fraucoii Draeck^, zeetoeh- 
een Hngelsman , uit het bevel van de Koningin Elifubiih , g"rci""' 
met vijf fchepen van Plcimoiiih in December te zeil ghe- J»'';;^.^ 
g.ien, cnnadathyfeventiendagen gezeik had , aen de o'S'.' 
punt van Afrtca , tegen over Maderit, gclant , daer hy van 
't hout, 't welck hy uit Engelant nieè genomen had , noch 
een fchip toeftelde, met het welck hy voorby Cnho Blanco , 
en foo voort voorby 't eilandt S-lacolfh gezeilt, en, nu 
goet en dan quaet weer hebbende, aende kuft van Brtijil 
op vierend.irtigh graden bezuiden de Linie ghckomen, 
dacrhy fijn vloot, doorftorm verftroit, weer vergadert 
heeft, en dus in September door de Straetvan Mageltanitt 
ghezeilt is. Defe Straet is gheheel krom naer de groote 
Zuidzee; en omd.it dewinden d.agelicks daer ver.indc- 
ren, foo kanmerfcer fwacriick deur komen. Op de bei- 
de zijden van defe Sir.iet , daer defe landen aenkomen , is 
iiet met groote en hooge klippen befet, diemetfnceubc- 
deckt zijn , gelijck in Emop.idJIfis , en de bergen van 
Switferlandt. Hy, met groot gevaer, en veel fuckelens 
door defe Stract ger.aeckt, nam zi|n ftreeck n.aer de Kuft 
van Chili , daer hy oj) verfcheide plaetfen aen landt tradt, 
en zedert fijn wegh voorby C^bo de bohc Efpn-aiice ne- 
mende, is weer deur de linie gezeilt, en dus deur d'Atlan- 
tifche zee weer in fijn Vaderlant gekomen, daer hy , oia 
dat hy fijn faecken wel belchickt en groote aftreuck oen 
devyanden van Engehndt gedaen had, met groote gunft 
van de Koningin ontfangen wierdt , en een onfterfFelijcke 
lofbyallemenfchen heeft behaelt , om dat hy deeerfte 
heeft gheweeftdie fijn vloot behouden de geheele.acrdt- 
kloot omge\oert hadt. Ses jaren na degeluckige aen- 
komftvan Fr/tn^mi Dracck^ is door bevel van de meerge- 
melde Coningin EliXabahlhoma! Caiidifli, een Ridder . ^"J^°-. 
afgevaerdight , diein't jaer 158Ö den 31 Juliusvan Plei- difh. 
7Wi»«f/ï te zeil isgegaen, en tien dagen daer naneffens de 
Ciinarifche Eilanden gekomen- Hy , dus voort zeilende 
quam in'tleft- van Auguftustot op 6 graden 30 minuten 
aen defe zijde van de Linia EejHinoiiialii , of middcllijn , 
daci hy ergens aen een goutkuftte landt tradt, om fijn 
volck te vervarfchcn. Hy , al voort zeilende , heeft recht 
onder de middellijn veel quaets in de maendt van Septem- 
ber, doorregen, wint.donder en blixem, moeten uitftacn. 
Hy befloot dieshalven veerder zuidtwaertste zeilen, en 
fworf een tijdt langh tufTchen 't eilant S. Sebajliatn enhez 
vafte landt , daer hy van 't hout , 't welck hy uit Enielmdc 
nieê genomen hadt , een barck toeftelde naer dat de gele- 
gcntheit toeliet. In defer voegen quam hy den 4 Decem- 
het aen d'Amerikaenfche kuft , op 48 graden zuidwaerts, 
in een haven,die van de Engellchen dEgmeiifchtc haven ge- 
noemt wierdt, omdat hy feer ruim en bequaem was. Zy 
vingen daer op 't landt veel vette vogelen , die fy tot hun 
nootdruft fouten i om fich daer van te dienen. Toenfy 
watverderzuidwaerts aen zeilden, quamen fy aen een 
Caep , op 5 2 graden en 45 minuten bezuiden de linie , en 
die fich tot aen de Straetvan vW.ï^c//iiH;Muitftreckt. Zy 
vonden daer vierentwintigh Spanjaerden van vier hon- 
dert, die drie jaren te vooren daer gefonden waren om de- 
fe enghte te verfeeckeren , met feecker vierkant Reduit- 
je, dacr^ftuckeninftonden ; en defe reduit was Philip- 
fopolii genoemt. Defe Spanjaerden , d'Engelfchen aenko- 
men fiende . kofen de vlucht, en verlieten alles. Dz^z 
Straet van AdagelUmti heeft fijn begin by 't einde van hec 
Coninckrijck Chim, op 54graden bezuiden de linie, en 
loopt op gelijcke hooghte in de groote ZWitt , en hy 
vondt hem langh 13 j mylen. Hy wierdt hier oock van 
Veel fware ftormen omgefolt , gelijck hier altijdtgebeurt , 
uit oorfaeck van de hooge landen, en 't hol gebcrghte. 
Hy quam eindeiick in de groote Ziiidz.ee ^ en nam fijn 
cours tulTchen'teiiantS. A/rffüen'tvafte lant, niet ver- 
re van 't Coninckrijck ^rrcc>i , daer hy fich van voorraec 
verforghde. Hy,toen fijn cours noortooft aenfettende, 
zeilde voorby 't eilandt Concepttonis. Hy bracht tien da- 
gen deur in een fandige rivier , ^m/<ïHjgeheeten , 32 
graden 50 minuten , vande Liniegelegen. Zy, daer den 
vyanden van Engelant groote fchadeaengedaen hebben- 
de , voeren voort na 't e'ihni Pritma , 't welck fy oockuit- 
plonderden. Na dat fy hier elf dagen ft il geweeft hadden , 
quamen fy in een rivier van foet water, recht onderde 
Linie gelegen , van daerfy hun cours recht toe naer n/e«iv 
Spanten namen. Sy gingen hier weer aen landt om water 
te halen , en de vyant afbreuck re doen , en , van daer ge- 
zeilt , quamen voor de haven Naiiviiaiti > 19 graden 18 
minuten benoorden de Linie. Van daer namen fy hun 
cours naer de haven van Melakjia, en naer 't eilant^n- 
drea. In Oflober zijn fy voort gezeilt tot onder de Trooi- 
Cmcri en foo naer t eilandt S. Lucifer, en zeilden in 
defer 



SGHÈEPVAErT. 11 

iMt \'ocgeH rontora 't cllant Califania. Hy, fich van in korter tijdt in C,i»% te komen. Hy vcrkrcech drie 
hier van de walst' begevende, fagh in vijftien dagen geen fclicpen tot dcfc reis, omlci'tbclcit van dcKiddcr t/iro v/irorj. 
landt, totdat liy in lamiarius aend'cilaiidcn i..i*oa«is Wdbiigby:, niaer defe fclicpen vcrlirooiden door onweer '''■ 
geltomcn . en quam foo voorts in Fcbrüarins uSpiniii van malkander boven Noorwegen , en konden Icdcrtnict 
SmRa, oen van de Piiilippijnfche landen, omtrent der- weer te faemcn komen, ten v.in dtfc fchipcn keerde 
tiengradenbenoordende Linie gelegen. Hy , fcdcrtlijn weèrnaer huls , uit vreesvoor 't gevacr. 't Antlcr, dacr 
cours weer deur de Linie nemende, feilde voorby tien ei- WiUmiky in was , geraecktc aen een woell en onbekent 
landen , en quam foo nen groot Uvn , daer hy (ich te lant cilint noch naer zi|n naem \Villoi<iliyiLii: genocm: , op de 
begaf. Nadathy daerccnigetijt gcweell had , trock hy hooghtc van 74 graden ; en hy . gcdwongendaer teovcr- 
wcér van daer , en ontmoette , na vijftien dagen zeilens , winteren , vergingh oindelijck daer van koude, metalle de 
eenlant.'tweick deMairofen meenden d.it hst Caba de (ijnen : in voegen dat de genen , dlefedert aenditeilandc 
ImtefprrMcevias, macriy waren bedroogen . vermits het quamen.daernochfijnlchip vonden, cnin een kofFerfiin 
maer een drijvend ellant vvas.Hy quam eindelijk aen het fel ri; ten en djg:lijcklche aenteeckeningcn, met fijn tefta- 
cilandtS'./f «/«»«, en, van daer binnen vier weken tijts, mehr. Het derde (chip, door kk<:c Mclurd ^,!«celicrhs- acisM 
voorby f /örii/*» feilende, metgoede wintin Engelant, na leidt, wijtenbreetin zcegefworven ,engroot gevaercn ^'*''^"* 
dathyindetiitvandriejarendegeheele Aerdboderaom- tegeni'poet uitgcdaen hebbende , gtraecktegeluckelijck ""'" 
gefeilt had. Daer fiet ghy verfcheide reifen der Engel- door de VViucZccvoos dcmontvan de rivier Duim, en, 
Khen ,om de zuid , of door de Zuidzee gcdacn ; maer de- van dacr nacr Maf kon getrocken , keerde eindelijck wcêr 
wijl dele wegen foo verre van de hant leggen, en (uick een in Engelant. Defe iMchanl Cncclicr begaf lichfedert , in tj»«. 
bynaeindeloofe weghgezeilt moet worden, fondcr veel 'rjaer ï)^7- terwijl Koningin Maria regeerde , weêrder-'^^^jj^^j]^ 
totd'orofeilinghdes Aerdkloorstcwinncn.foohecftraen wacrts , en bracht met (ich weerom bicksr üfip Nupm , 
tot verfcheide malen gepoogtdeurtochten aen de Noorc- Ambafladeur van 5:)/;/(«j, Groothartogh van Mofcoviert 
omdtt- fijdc van de Linie te vinden , en voornamclijck d'Engel- om vrientfchap , en een ee^iwigh verbont met Engelant lè 
ÏJn*''i"D- fchen , en Nederlanders , en oock de Deencn , die wel de maken. Maer ty leden fchipbreuck op de kutl vanSchot- 
d.ndooi leftcn zijn gevvceft in lange reifen aen te vangcn.cnnieu- lant, daer de koftelijcke gefcheilckcncnkoopmanfchap , 
fchc!'^^ vvelandenoptefoecken- Want hoewel d'eerfle te voor- diefy meebrachten, vergingen , dacr defe ervarezeemaii 
Ichijn komen met dontdeckingen en vetoverigen van hklurdCMCtlitr , die dele wegh ontdeckt had , mecfneu- 
"?»'<<'• hunKoninghy^ntm, in tjaerjiy. deur alle d'Eilanden velde. D'Ambaffadeur , geluckighlijck de Ichipbreucli 
K. " en'tvafteLant, noortwaerts gelegen, ia tot /?/</!«« toe, ontkomen, volvoerde evenwel fijn Ambaflidc. en, hccr- 
fookan dit echter niet anders , als voor beufel praetjes ge- lijck te Londen ingehaelt , wiert federt met koftelijckc ge- 
nomen worden : gelijck dit oeck niet veel feeckerder i< , fchencken naer huis gefonden. D'EngeIfclicn,al voortva- 
lansig- 'twelck fy bybrcngen.datin't jaar 883.feeckerSfg6f/w/M, rende in hun pogingen om nieuwelanden op tefoecken, 
helmus. BifTchopvan Sirburne , tioor de Koningh Aifrid naer Ro- tonden federt, te wctcnin'tjacr 1577. onder de regeering 

men gefonden , lot'md hdtcnvanS'. Thomeu deurdrongh, van Comngin Ehfabcth , Alnrim Forbijher , u!t, die, een n^;, 
van daer hy geit eenten, Spcccryen.reuckwcrcken, en an- wijl ge leilr hebbende ,Gr(ïf»/(iw(ontdeckte,fonderte kon- ^ '^^^-' 
dere vreemdigheden vveêrom brachr. Sy feggen oock dat nen daer aen komen , uit oorfaeck van de nacht, door het 
«nNlco- in tjaer 1560. een van hun natie, NtcoUeivan Ltmti, ge- ondergaen vandeSon veroorfaecla , en van'tys j invoe- 
Liucfc" hcetcn, een groot Mathematicus, te fcheep nae tuitter- gen dat hy, weer in Engelandtgekeert, de Coningintoo 
fte van 't noorden reifde, dacr hy onder de iVoortpoo/vier wifttebekouten , datfy, ophoop van dit lant onder haer 
groote draeikolkcnvond, die de fchepcn mctfoo groot befittingh te brengen, hem in 't voorjaer weer derwaerts ;-„ „ 
gewelt in hun afgronden infwolgen , dat de (Irijdige po- fond, met drie fchepcn, met de welcken hy aen d'ooftzijde dcros 
gingh der winden , en alle de menfcheliicke naerif igheic van dit landt landde. d'Inwoondcrs van de plaets, daer hy 
hen dacr af niet befchutten kon. Dit heeft mifTchien oock aenquam , d'Engelfchen aenkoraen tiende , verlieten hun 
ftofFc aen de tabuleule vcrrellingen gegeven van dat'cr huilen. en vloden wech, om fich, d'een hier, d anderdaer 
onder de Pool bergen van zeilftccnziin, diedetchepen, te vcibergen : jafommigcn klauterden van fchrickopde 
daeryzeraenis, tot fich treckcn, fchoon Prolemus felf fpitfe der hooghfte klippen, en florien fich van daer ne- 
ïets dierg'elijck verhaett in de eilanden yWamo/fn , by die dcrw^crrs in de zee. d'Engelfchen defe wilde menfchen 
vandeSatyrsind'lndifche zee. Doch dit alles is oock niet temmen koniicnde .traden inde huifen, diefy vcila- 
verdacht, fchoon de groote Landtbefchrijvcr Mcrcuor ren hadden. Dit waren eigenrlijck hutten, van vellen vari 
fulcks van feker luab iCnojtn van's Hariogcnbofch ver- zeekalven of walvifichengemaeckr.dieop viergaffclsuit- 
haelt en fchoonPofiellelfen anderen dat in hun univerfa- gefpannen ,en met peesjes bchcndighlijcktoegenaeit wa- 
le kaérten aengeweten hebben. Maer men nierckt dat het ten. Sy bemcrckten dat alle defe hiitten tweedeuren had- 
geen, 't welck defe Km;m daer af geteght heeft, gefpro- den, d'een naer de weftzijde, en d'andcr naer 't zuiden , en 
len is'uit de vertellingen, die een Priefter eertijts in t jacr dat hy fich tegen de winden , die hen raeeft hinderden , te 
1164. aen de Koningh van Noorweghen gedaen heeft, weten d'oofle en noorde , befchut hadden. Syvondcnin 
Want d'onfen , die diep in defe geweftenzijn gcweeft , alle dcfc huifen geen andere menfchen .-.Is een oudtlelijck 
hebben daer niets foodanigh gevonden, maer Ilechtseen wijf , en een jonge fwangere vrouw. Sy rucktcndcfejon- 
ErooteZec,mciecnlgelanden,eiIanden, baven, enklip- ge vrouw uit de handen v.an d oude , die fchrickelijck 
*enmetfne'en bedeckt. Voorts, de Engelfchen hebben huilde en kreet, en namen haer mee meteen kint, datfy 
Kun groote reilen, foo naer 'moorden, als naer 'rootten bydehanthad. Sy, vandaergctiocl.cn, zeildennoordt- 
cnzuidcn niet vroeger, danomtrentinjaer 1550. be- ooft aen,enonrdeckten een lant, daer fy naer toe trocken. 
Reis onbegonnen.' 't Is wel waer dat Sei^JZ/jm C>ifor , een Veneti- om dat het hen aingenaera fcheen. Sy bevonden datdit 
scbjOiicn jj^ j^ feer ervaren Zeeman en Lanrkenner, voor Wra- landt, fchoon aen 't valle landt van Groenlandt gelegen, 
*^"'°'' dnck^dem. Coninghvan Engelant, in't jacr 149S. en d'acrtbeevingenondcrwoipcn «as , die groote klippe-n in 
O7.dezeenoordwaertstotop67,or68. graden ontdeckt de vlackten wierpen ,ende dat het vcrblijfdacrgevacrlijk 
heeft en daernatotop 70. graden ghekomen is ; niaef was- Sy bleven daer echter cenige ti]dr , om dar fy'er veel 
met w'einigh ghcluck. Defe Coningh , verfloortvandat drijffant vonden, daer in "t gout overvloedighlijck uit- 
Columbus beftaen hem niet ten deel ghevallen was f ver- blonck; en (y vulden drie hondcrt vaten d.ic.- af. Sy deden 
mits de broeder van Columbus,die aen Coningh Hendrik alles, dat ly konden, om dele Wilden te temmen; en ty 
sefonden was, onderweegh van de zeerovers genomen fpraken van wederzijden met tekenen. De Wilden ga- 
vviert : 't weick foo veel ti|t wech nam, dat ondertutTchen ven aen d'Engcllchen te verftaen , dat , foo fy hooger wil- 
Columbuimetde Coningh van Caftilicnvcrdroegh; gaf den gaen , fyaKtgeen , datfy fochten, touden vinden, 
verfcheide bevelen in verfcheide tijden, om onbekende Fothijhir bcgaftich hier op in een floep, met eenige lol- 
landen op te feecken. Dele CMi onder anderen te Bti- daten , en beval .aen fijn drie fchepen dat ty hem foiiden 
ftouwoncndc,berichtedcfen Coningh dat hy met fijn on- volgen. Hy voerdeRivier op , en , eengroot getal van 
derftant verhoopte nieuwe landen te vinden , die van alle Wilden op de klippen fiehde , vteefde overv.illen te wor- 
rijckdommen en middelen verfien warenden hy.ecn fchip, den. De genen, die hem geleiden zijn vrees bemercken- 
mctvolckentoeruftinghwelvoorfien,endriejachten,de de. deden drie mannen op de dijck verfd.ijnen dic beter 
kooplieden te Londen,toebehorende,verkregen hebben- geftelt en beter ghekleet vraten diin d anderen. Dcfen ba- 
de begaf fich opde reis, en, weftnoortweft aen zeilende, den hem met teekenen en betuigingh van vrientfchap dat 
eeraeckte in het noordelijck deel v.in Labrador, tot op hy aen lande fou komen, forbijhcr, met meer dan drie 
67' eraden, en vond de zee over al opcn,en,cen kaert van op't landt,en d anderen op de klippen verre van daer tien- 
fiin reis eemaeckt hebbende, keerde we£r naer huis fon- de .ginghnaerhenopgoetgelool. d' Anderen, die achter 
der iets dat Rcdenckw-aerdigh is, uitgerichr te hebben, de d.jck verborgen w.aien , konden met langct wachten, 
In'tiaer'icïj heeft een van Cabotsiianeevcn, oock Sr- toen zy Forb,p,cr fagen komen , en liepen met ghedruis 
..n"d"° i' ftj^ Cabot genoemt , Coningh Eduart de VL de reis naer de ftrant ; \ welck rorhfhcr weer dellen deê. De 
ï.bo1"'° naer 't noorden aengeraden, op hoop van langhs defe weg Wilden deden echter hun uitteiftc beft , era d'Engelfchen - 



acntelocken, cnwierpeti vcelraauwvlecfcliopdocvei 
nis of fy met houden te doen hadden ghehadt. Sy , fienc 
dat fy hier door d Engelfchen niet konden acnlockcn, b< 
dachten een andere lill. Sy brachten een verminckt mar 
of die ioodanigh veinidc ta wefeii , op de ftrandt , er 
hem daer latende, vcrfcheenenniet meerin eenige tijdi 



VirlMclvan 't begin en de voort gavgh drr 

minder gevaer aen Cmnhvi! te komen. Maer de Deen- 
fclic Admirael, fi)noude koursnoortooft aen volgende , 
(cheide van d'Engelfchman , en qiiam van fijn zijde alleen 
in CrotiilMé. Soo haeft hy het ancker had laten vallen , 
fprongh eengroote menighte van Wilden, die hem van 
verre hadden lien komen, in hunfchuitjes,enqiiamenby 



Isoffy verre van daer vcrtrockcn waren. Sy hadden hem in fijn fchip. Hy ontfinghhen vriendelijck , en gaf 
iich in-cbceldt dat d fcngelfchen , naer de ghewoonte der hen goede wijn re drincken. Maer de Wilden, geen fmaek 



ncndele eicndighe, d 



ndelingen, loud 

wechkonghetaken, meenemen, om aenhen rot tolckte 
dienen. Maer d Engellchen, die op het bcdrogh verdacht 
waren, (choo en met een niufquet naer de vermmckte 
Wilde, dicgefwindelick opipringende , feer Inellick land- 
waerts inliep. De Wilden verfcheenen toen in een on- 
gelooflick ghct.ilopdedijck, en wierpen met llingersen 
bogen een groote menighie van fteenen en pijlen naer de 
Engellchen, die, met hun fpottende, hun gelchut en muf. 
quetten op hen loften, en in een oogenblick ruimte maek- 
te. Hy zeilde dieshalven vruchteloos van daer, en, langh 
omgefworven hebbende , keerde eindelijck 
: V.iderlant, en begaf iTch namae!s op een darde reis, tot 
aen een feer vermaerdc plaers , die fy Atcta incogmia , of 
X onbekende ewcip.'.d noemen . en moeft eindelijck cm de 



koude 



kceren. D.ier na , in't jaer 1585. Stf. 87. dedagh 



hebbende, maeckteneenlelijck gelaer, terwijl ly 
dronckcn. Zy fagen vet van Walviüchcn, daer (y om 
vraeghdcn , en ly droncken 't met groote potten graegin. 
Defe Wilden hadden vellen van vollen.bceren en zeekal- 
ven meegebrachr,en een groot getal van koftelijcke hoor- 
nen , die fy tegen naelden , meden , fpiegels , kleerhakcn, 
en andere diergelijcke dingen,van deDeencn ten roon gc- 
ftelt verruilden. Zy verwierpen 't gemunr gout en CIver, 
dat hen aengeboden vvierdt , en betoonden groore gcnc- 
genthcit tot de werken , die van yzer en flael gemaekt wa- 
ren , en gaven daer voor het koftclijckftedat fy haddtn, 
naeifijn hun bogen , pijlen , fchuiten en riemen. Conki Lmdutau 
bleef drie dagen op defe reede, fonder datmcn weet dat hy 
.aen landt quam, miflchien omdatde Wilden al te groot 
angetal.enhemtefterckwaren. Hy vertrok opde 



1 hield t 



I dee Im D.ivis drie reizen derwaerts , daer hy by de 
ImarlliciH fijn nieuwe Straer , naer fijn naem<<c Sira:e Da- 
wj genoemt, ontdeckte. Sedert, in r jaer 1602- bcg:if 

n fich Geur" fVcjnoiiili oock Of delercis, en geraeckte door hunnen b- 
een cnghre , Limliz. Inltt genoemt, opde hooghte van lijck gedjuis 

61 graden, enkeerdevantwertennaer'tzuiden. Ma»' '^ ■>-- 

hy , door 't lant belet veerder te geraken , » as gedwongi 
weer tekeercn, en nam fijn wegh door andere enghte 
daer tulVchen dit landt , en dat van BacdUco groote vlo 

. en eb gingh. tJii:drik_Hi(dfoii, dele foo begheeide vae 
wijder onderfoecken willende , begaf fich oock d 



idete Wilden by hem i 



tfchii 



die lo~veel pogingen deden.om uit de handen der Deenen 

tegeraecken, en inZee re fpringen , dat men hen binden 

(l. De Wilden, opdeWalftaende.enfiendedatmen de 

hen wech te voeren, mackten fchricke- 

■vierpen veel fleenen en pijlen tegen de 

Denen, die met de Icheut van een grof gefchur ruiraceon- 

der hen maeckten ; en d'Admirael keerde alleen weer in 



d'Engelfche Kapitein , van het ander Deenfch fchip 
gevolgt , quam aen Groenlant op 't uitterfte van 't landt , 
dat naer r weflen (Ireckr , 'tweick niet anders, dan de 



in t jaer 1S0-. 8. en S). en , deStraet Davisop 61. gra- kaep f «mvt/ of ^<ien)>«/ gheweeft kan hebben 'tisoock 

den, deurzeilende, en de ftreeck van Weymouth rot op fekerdathy in de i(r^« Davis quam , en langhs het landt 

6}. graden volgende , keerde fich van daer zuidtwaerts aen d'ooftzijde van defe (Irant heen voer. Hy ontdeckte 

op 54. graden , en daer na Weftwaerts op 60. graden . daer veel goede havenen , trefFelijcke landen , en groote 

en vondt een groote Zee , die hy oordeelde niet verre groenevlackten. De Wilden van dit gheweft handelden 

van Mexico te wefen, daer hy , van de winter achter- met hem, gelijck de Wilden van t ander geweft met Gots- 

haelt, overwinteren moeft. Terwijl hy hier wasiontmoette keLindenau gehandelt hadden. Maerdefen betuyghden 

hy een man, flchoonhy daernooir menfchghefien hadj veel wantrouwigeren vreefachtiger te welen, wantfoo 

opde Mexikaenfe wijfe geklcet , het welck hem in het haeft fy met de Denen gehandelt en hun Waren onrfangen 

ghevoelen van dat hy niet verre van Mexico of Florida hadden, vloden fy wech met hun fchuytjes , als of fy iets 

was, beveftighde. Dele Man , eenighe voorraet mee- geliolen hadden, enalsof men hennaliep DeDenenwa- 

brengende , wierdt niet wel Vin d Engelfchen omhaelt , ren begerigh om aen landt te gaen , in een van 'defe have- 

in voegen dat fy hem fedcrt nier weer fagen, Hudfon , nen,en wapenden fich dacrom. Zy bevonden 't lant, ter 

begeerighom wijder onderloeck te doen , wierdt daer in plaetfedaer ly intraden, ftenigh, en zandigh,geli|kdat van 

door de fijnen belet; want fy , niet meer dan voor acht Noorwegen Zy oordeelden uyt de roock, die ly in't lanc 

maendengevictualieertjftommelden Hudfon en fijn Soon fagenopgaen,dat'erzwavelmlJnenvvaren,en vondeneen 

in een barckje , meteenige anderen . en met llichte voor- groot getal van filvermijn-ftenen , die fy in Denemarken 

raet , en , hem dus verlarendc , keerden met acht van de brachten , d jer men noch eenigh filver uitkreegh. Defe 

hunnen weerom.van de weicken fy noch vier op een eilant Engellche Kapitein gaf aen de havenen , die hy vondt , 

verloren , dien (y alle de fchult en mifdaet , tegen Hndlon Deeniche namen, en mackte voor fijn vertreck een Kaert 

begacn, te laftcnleiden. Hy vondt de Straet, die naer van dit lant. Hy deeoock eenigevan de Wilden vangen. 



Cjamemdc SimetmnHudfin genoemtis, 0P63. graden 
Voorby 't landt, dat fymetdenaem van nicu hngelandt 
genoemt hebben. Zy vonden in defe Zee groote diepten 
en fware vloeten ebben, in voegen dat 
dat fy in de Siraet van Aiii.m , en op de wegh naer Upon wa- 
ren. Zy hadden liiidfi>i,\3n d; welck men niet weet waer 
hy met de fijnen gebleven is, fijn gefchriften en daghte- 161 9 
keningen afgcnomen,en mee in Engelant gebrachr,'t welk Moiil^ 



nighe tegcnftant der anderen, infijnfchepen 
igen , met de weicken hy weer in Deenmarken keer- 
De Koningh , uit defe reis goede hoop fcheppende , 
meenden fondzederrtot verfcheide reilen weer andere ff hepen der- 
t'elktns weerkeerden, londer iets, dat gedenk- 
waerdig is, uit te rechten. Hy dee eifidelijk weer in 't jaer 
fchepen , onder 'r beleit van de Kapitein 
iften omdeureenenghree 



den Engellchen vveern^euwehopegafomdeleweghvvij- ka van Groenlant fcheidt . een deurrocht naer Oofl Indim ^"^^^^^ 
der op te loecken ; gelijck fy zedert in tjaer 1 613. «n 24. te foeken; gelijck te voren d'Engclsman Hudlon oock ge- 
weer aengevangen hebben , dedeurtocht naer 'moorden pooghthadte doen. Defe Monk vertrok op deiö.van 
onder feker7/!>Bm.ij Edjey en WiUtm B^i/inre verfoecken, en May uit de Zont, met fijn twee fchepen , hetgrootlle met 
tot over de 80. graden dcurdrongen, daer fy eenige nieu- 48 mannen,en 'r kleinfte, dat een jacht was.met 1 6. man- 
we eilanden vonden , doch fonder beter uirgangh, dan de nen bemant Hy quam op de zo.Junius daer aen volgen- 
voorgaenden, te verkrijgen. de aen de Kaep FArexvelj of l^amvd , fonder twijfF^-l dus 
Dewijl vvy hier de pogingen der Engelfchen om naer genoemr om dat de genen die voorby defe kaep zeilen , 
't zuiden en noorden nieuwe landen op refoecken, en (00 in e'en andere vvercidt fchijnen re trecken. Hy , aen defe 
hun facckcn re vorderen, verhaell hebben, loo lullen vvy, Kaepgekoroen, koosde ftreeck van Weftten Noorden, 
eer wy tot onfe Nederlanders komen, noch eenigen, door om in de Straet van HudTon te komen , en ontmoette 
deDeenenaengevangen,daerby voegen. L/jr(/?/.iCw de vier. eengroote menighte van Ichoflènys , die hy ontweeck , 
de. Koningh van Denemarcken, hetooghop CrociilMdi om dat hy inde volle Zee was. Hy verhaelt dat in de 
( 't welck hem meeft ter herten gingh ) geworpen hebben- nacht op de 8 Julius,terwi|l hy op defe zee vvas.fulck een 
de, onboodt uit Engelandi fekcr ervaren Kapitein en Zee- dicke mift , en loo groote koude rees , dat fi|n touwerck 
man , d e vermaert was voorgoede kennis van dele vaere met lange keghels ys behanghen vvaren , en dit foo hare 

idichtop ma 



,dat(y het niet konden ghebruic- 
rinde volgende dagh te drie uren na 
d ondergangh van de Son , fulck een 
hirte ontftont, d.it fy fich tot op hun herat 
moeften uitkleeden , om dat fy hunklcd,:ren nietkon- 
dcnlivden. Hyquam indeStraetvan Hudfon, diehy, 
ghsmacfcelijcksr , en met na;rde nasmdes Koninghs van Deenmarcksnj Chrijli- 

ntni 



tL- hebben. Hy maeckie hier toe drie fchepen ghercet, 
1 onder 't beleit van Goute L(We«.j«, Deeniche Admirael , ken; en 00 
i, die met d'eerfte warmte van her jaer 1605. uit de Zöi.r demiddagh 
vertrock. Defe drie fchepen voeren eenige riidt met mal- 
kander ; maer tnen d'Engellche f apiteiii opde hooghte , 
die hy iocht, g; komen was 1 nam hy , uit vrees va 
£jn couis Zuidtweft aen , 



S e H E Ê i? V A È R. t, i, 

««S,r«,,notmd= Hyquamacnecneilandt.acndekuft plaetfen opgerecht badden Rhcw=eft , en <Jerooc!< reet 

van Grocniandt gelegen en fondt een.ghen uit , om ftncken van vellen van berel^wolven.hertën feke ' hon- 

ditkndc op te doen de hem bootlchap.endatfy voet- denen walrulTenvond.dietotdecKel hadden verft eckt. 

ft»ppen van nienfchen hadden gefien, maer geen men- 'twelck oogenfchijnehjck te kennen gaf datdele vo eken 

vanU-f/""d"'varH^n?:;™°"K" ^^ r" """'^^'^ E=>ijckdes?ythenle=fden, enfichnferd=«:^^d=rrap- 
vanWiIden, die, vandeDenenverbaeft, hun wapenen pen legerden. ' 

achtereen hoop ftenen , niet verre van daer , verborgen. 

Zy quamendaerna weer nader fay en groetten de De- De Denen, hun hutten gemaeckthebbendcverforgde, 
ren weer . d,e hun eerft gegroet hadden , en h.elden fich fich van hout om fich te warmen , en van Wi tvangl? om 
echter forghvuld.gliicktuirchen de Denen, en de plaets, teren. Dewimerwiett ondertufichen foo fel en Let, 
daerhun wapenen waren, d.=mbogen,pijIkoockers,en dat men fchcfTenys vond, die ongelooflijck dickwaren. 
pillen befto,,den, van de welken deüenen fch echter be- Het bier , de wijn , ja oock de fuivïrfte Spienfche wijnen . 
h nd.ghhjck meefter maeckten. De Wilden, om hun ver- en de fterkfte brandewijnen bevrofen van boven tot bene* 
lies mmrooftigh, badenen tmeeckten de Denen met ge- den in hun vaten. Debandenenhoepenbraecken van de 
bacrvangebedenenonderftellingen, om hun wapenen vorft.ende vatenborftenaen ftucken.fonderdathetbier 
weer te hebben , en betuighden met hun mijnen dat fy en de wijn wech liep , die foo vaft ys «worden waren, dat- 
|.lleenlijckvanhunjachtleefden,endatderewapenenhun men metbijIendaerafmoefthacl<en,omhet tedoenfmel- 
leefmiddelen waren. De Denen gaven hen hun wapenen ten.entedtincken. De vatenvan tinenkoper,daer men 
weer; en de Wilden vielen toenophunknijen , om hen onverhoeds water in gelaten had, waren 's uchtens gebor- 
van foo groot een jonft te bedancken Nadatfymalkan- ften.uitoorfaeck van'tys. Defe wrede koude diedeme- 
der, yder met het geen, dathyhad , befchonckcnhad- talennietfpaerde, verfchoondeooknictdemenirhen De- 
den, vertrock Monck van d.t Eilandt, enpooghdefijn fearmeDenenwierdenfieck,endefiecktenam toe metde 
leis te vervorderen. Micthy was, uit oorfaeck van 't ys , koude. Zy wierden van een buikloop aengetaft , die hen 
gedwongen weer in de felfde haven te lopen, daerhy, hoe nietverliet, totdathyhen meeseneept had. Zy Horven 
groote moeite hydee, niemant van d'Eilanders tefien d'eenbyd'ander.en wierden noch ook van de Scheurbuik 
kon komen. Hyvmgh een groote meenighte van Voffen aengetaMiehendetandenindemontfoolosmaekte.dat 
op dit Eilant twelck hy i?»»/i«, dat is de ;'b/«;^« noem- fy niet konden eeten , als broot, dat in w.ner geweekt was. 
de> enaen de haven, daerhy aenquam, gafhydenaem HierquamindemaentvanMay nochdeBIoirgangby.en 
van Mo«k.tii!. Hyplante in dit Eilant, opCi.gradenen foogrootepijnin dezenuwige deelen, dathetfchein dat- 
io.minutenge legen, de naemen'twapen desKoninghs men hen met meffen flack. Degenen, dieftorven,konden 
van Deenmarcken i?jn meefter , en , van daer gcfeilt, liep niet begraven worden om dat niemant foo fferck was. dat 
foo groot gevaer door de geweldige flotmen , en door het hy hen ter aerde kon brengen . De heken , die overig wa- 
ftotenvandefchofTen ys , dat hy fich naeuwelijcks tuf- ren. hadden eindelijck oock broot gebrek: fy dolven dief- 
Ichen twee eilanden kon befchutten , fchoon hy alle fijn halven in "t fneeu , daer fy feekcr nacli van braembczyen 
anckers uitgeworpen , en (ïjn fchepen noch met touwen vonden , die hen eenige tijt voeden en onderhielden In 
aen 't lant vaft gemaeckt had, daer fy by ebbe droog faten, 't voorjaer quamen weer veel vogelen te voorfchiin maer 
en de vloet bracht han daer foo veel ys mee , dat fy daer fy konden hen niet vangen , vermits fy te fivack waren 
tuitterfte gevaer moellen uitftaen. Zyfagen geen men- Monkfelfwierteindelikookhekopde vierde van lunius, 
fchenop dele twee eilanden , maer wel fpcuten en blijcke- en bleef mistrooftig vier dagen in fijn hut. De vijfde dagh 
ijcke teeckenen van dat er menfchen waren , of geweeft bevond hy fich een weinig fefterckt , en ging uit fiin hut. 
hadden. Ey dele twee waren noch andere eilanden, on- om fijn reisbroeders, 't ly levendigh of doot tefien Hy 
getwijfFelt bewoont ; maer de Deenen konden , uit oor- vond nietmeer dan tweein'tleven van vierenfeifig diehy 
iaeck van d'ongenaeckbaerheidt, daep niet aen komen, meegenomenhad. Defc twee bootsgefcllen, verbind vaii 
Monck noemde de Straet , daer hy aen quam ; Ha^izjint , hun Kapitein levendig op de been te fien,gingen tot hem, 
datisH^K&r^K, om degrootemenighte van hazen die en brachten hem voor hun vuur , daer hycenweinigh 
hy daer vond. Hy , vandefe eilanden vertrocken, quam bequam.'Zy fpraecken malkander moedt aen, enbefioten 
aendezuidtkullvan CkiJliMiisJlract , 't weick de kuft van te leven, maerwlften nietw.iermee. Zy kiabbelden in 
^merik/tisy en voad aen de noortweft zijde een groot Ei- 'tfnecu , om'tkruit, dat fy daer onderfoiiden vinden 
lant, dat hySo«»/<i»t noemde, om dat het mer fneeu be- t'eten. Zy vonden , tot hun geluck,fekere wortelen , die' 
decktwas. Hy quam uit defe Straet in //««//oiij^k, aen de hentotfpijs verftreckten, enhen foodanigh verftcrckten, 
welke hy de naem veranderde.gelijk hy oock de naem van dat fy binnen weinig dagen weer bequamen. 't Ys begon 
üudfinijlmi verandert had, en gaf haer twee voor een. indcfetijt, die dachriende van Junius was, te breken, en 
Hynoemdehetdeelvandefezee,datnaerAmericaftrekt, fy vifchten fchol, voornenfalm. Hunviflcheryenliun 
óiNicHmX" ) en 't ander deel Chrifiuimslte , dat naer- jacht maeckten hen voort gefont en fterck, en fy, weer 
Groenlant ftreckt.indien men defe kuftGroenlandt mach moed fcheppende.belloten te verfoecken of fy in de ftaet, 
noemen. Hy zeilde al voort tot op 6}. graden en twin- daer fy in waren , weer foo veel zeen en gevaren fouden 
tigh minuten, daer hydoor'tys gefluit wierdt ,■ en ver. konnen overkomen , cm weer in Denemarcken teghe- 
plichtwas, aendekuft vanGroenlandtt'overwinterenin raecken. Het begon in defe tijde wat warm te worden 
een haeven, die hy Monkj Wmerhavcn noemde; en hy en te regenen , daer uit foo oroot een menighte van mu<-- 
noemde dit geheel geweft Nitu Danmankcn- Hy , op de gen te voorfchijn quam , dat fy met willen wacr fy ficii 
fevende van September in defe haven ghekomen , ver- fouden bergen voor hun gefteeck. Zy verlieten hun groot 
frifchte fich met de fijnen , en bracht fijn fchepen in ver- fchip, en gingen in hun jacht opde feftevanjulius. Zy 
iekeringh in een haeven, niet verte van d'eerfte. Zijn feilden uit de haven, daer fy hun fchepen voor 't Ysghe- 
bootsvolck verforghde fich boven al van goede hutten , berght hadden, en die Monk naer zijn n.iem !.m Mor.cki 
om tegen het quaet weer van de winter bevrijt te zijn. B.tty noemde. Zy vonden t4r;7?/,i;w^« voldrifvs , daer 
Defe haven lagh aen de mont van een rivier , die noch in fy hun Sloep verloren,en fy konden fich naeuwelijcks met 
Oftober niet bevrofen was, fchoon de Zeein veel phet- hun (chip daer uit redden. Want hun roer brack aen ftuc- 
fentoelagh. Monck,, fich in een Sloep begevende, voer ken, terwijl fy d.u weet maeckten , bonden fy hun fchip 
defe rivier op , om kennis daer af te nemen. Maer hy kon aen een ysklip.die met de zee heen en weer dreef. Hy ge- 
niet wijder, dan omtrent anderhalf mijl verre geraecken, racckte eindelijck uit dit ys , dat fmok, en vondt fijn 
uit oorfaeck van de Henen , die haer Kopten. Hy nam Sloep weer , twee daghen na dat hy hem verloren had. 
dieshalven een deel foldaten en bootsghefellen mee , en De Zee bevroos , en dooide echter telkens weer , en was 
gingh drie of vier mijlen landewaerts in , om menfchen nu toe , en dan open. Hy pafTeerde eindelijck Chrifti.Ktis 
te foecken , maer hy vond niemant. Hy , langhs een an- flrati , en quam weer aen de Kaep P'aemil , en dus in ds 
derewegh weerkerende, vond een opgerechteen brede groote zee, daer hyvan fulckeenfwareftorm aengetaft 
Been, cpdeweickeeenbeeltgefchildertwas .datdedui- vvierdt, dathyby na gebleven fou hebben. Want hy en 
velmetfijnclaeuwenen hoornen vertoonde , en daer by fijn twee bootfgcfellen waren foo moede en afgemat , dat 
een autaer , met kooien daer op , gclijckhyop verfcheide fy 't op Godts genade lieten drijven. Hun ree brack aen 
andereplaetfenookvond.fonderechtermenfchen tefien, flucken, en hun zeil waeide in het water, daerly groote 
tnaer wel hun fpeuien en merckteeckenen , daer uit hy gi- moeite deden om het weer te krijgen. De ftorm ftilde ein- 
fte dat zy by defe autacrs vergaderden , en daer offerden, delijck, en fy quamen in een haven van Noorwegen , daer 
Hy, doortbofch gaende, fagh veel bomen, met ghe- fy aen ancker lagen op een ftuckvan eenancker datfy 
reetfchap van yzer en ftael afge{neden,en vond oock Kon- noch over behoudenhadden.sn meenden datly alles ver- 
den , die ghebreidelt of gehalftert waren met banden van wonnen hadden. Maei een felle florm overviel hen in defe 
hout. Maer^tgeen, 'twelck hem mceft in 't geloof ver- haven met foo groot gewelt, dat fynoit in grooter gevaer 
ftetcktc van dat dit landt fijn inwoonders had , was dat hy van te vergaen waren. Sy bergden fichgeluckiglijck in een 
meickcn en blijckcn van hutten fagh , die in verfcheide plasts , daei d;and6icn gemenclijck vergaen , daer fy een 

bc- 



2^ Verhael van 'i begin en de voort ^ 

bcfchuttingh tuffthen de klippen vonden. Zy , nae de 
ftorm, van daer gezeilt quanitn cenigc dagen dacr na met 
hun jacht in DecnraarcKen. y1/o»i:(;gaf rcecl(enin_gii van 
fi|n reis r.en de Koningh liin meefter , die hem ontling ge- 
lijck een man die men verloren geacht heeft. 

De Hollanderscn Zeeuwen. niet mindappeten fchran- 
derdandc.mdere volcken , al te voren groote handel op 
Franckrijck, Spanjen Engelandt,Duit5lant,en de geheele 
Ooil-zee deur drj'venile , jae tot aen 't einde van de Mid- 
"'' deknitlchcZee, hebben oockeindelick gcpooght de zee 
,'.'' naer Indien naer 't Zuiden en Noorden t'openen , eneer- 
"" llclick acngevangen in het jaer 1S9+- de dcurtocht der- 
waerts langhs het Noorden te verioecken. Zy fonden 
diefbaUen noordiwaercs een fchipvan Amilerdam, met 
een jacht, onder »'///ew Air« ƒ(. een uitZeelant, en een 
van Enckhuilen. De Anlllcrdammers namen hun ftrceck 
hoogeroptot77 graden naer de Nooripool , en niets liit- 
gcrecht hebbende, keerden weerom , vermits het volck 
onwilligh was. De twee andere fchepen , vcrfcheide ei- 
landen ghevonden hebbende , quamcn cindelijck aen een 
Straot, diefy bcquacm vonden om met grooteen kleine 
fchepen te bezeilen. Zy zeilden deur defe Str.iet . die ly 
vijf of fes mijlen langh vonden, en quamcn in ecngtoo- 
ter, wijder en warmer zee, daer (y tystagcn fmelten , en 
geraecktenfooacn de kullen van TiriMÜii , omtrent de 
Kivier Oli/, daer fy eilanden , volck en vruchtbare lan- 
"1 den vonden. Sy noemden defe deurvaert de S:r.ieiVAn 
Nuf JU, en , gheen order hebbende, om voort te varen, 
keerden weerom , ftch voorftacn latende dat fy dus wel 
■d: dciirgeraecktfouden hebben. De Staten hier door moed 
' fchepp.nde, fonden in 't volgende jaer weer feven Iche- 
•■ pen de.waerts, die, daer ghekomen , foo veel ys inde 
vvcegh vonden, dat ly onverricht weerkeeren moellen. 
'< Sy hebben echter ten dardemacl defe reis hervat met 
twee fchepen onder JmoIi v.m Hermikircl^, als Schipper , 
en de voorghenoemde ]Villtm Ban'):/^. als opper Stier- 
man op 'teen fchip , en op 't ander Un i. arneltfs.. Rijf) , fy 
feilden noortwaerts tot op 80 gradenii. minuten , daer 
fyeen nieuw lant vonden, twelck fy achten Groet'Undt 
te welen, daer ïy kru)dten gras , en gras- etende bee- 
flen vonden- Sy leildcn van daer weer te rugh naer 't Se- 
rf» EiUuty daer dele twee Ichepenvan malkander fchei- 
den; en lan Cornelilz. leilde weer tot op 80- graden, 
vermits hy daer deurgangh meende te vinden, niaer hy 
moefl weer naer huis keeren, londcr iets anders uitge- 
rccht te hebben. Hetanderfchip , onder jacob Hcems- 
kcrck en Willem Barent(z.lc'dde»iaerJVoi/.>Zf<wi/o, daer 
fy noordewaerts by langhs voeren tot aen een cilandt , 
datfy Or.vije noemden , op 77. graden, gelegen. Sy feil- 
den van daer zuidvvaettsom de hoeck, en vonden daet 
foo veel ys , datfy defe geweften niet verder konden ont- 
decken, Sy voeren in «en plaets, W TiZ-JöfC^gcnaemt, aen 
landt, daer het fchip (00 van het ys becinghelt wierdt, 
datly gedwongen waren daer t'overwinteren. Sy bouw- 
den dicshalven daer een huis van 't hout, dat ly aen de 
zeekant vonden gedreven, daer fy uit het fchip alles in 
brachten , 't welck fy oordeelden tot hun overwinteringh 
dicnftig te zijn. Sy bleven daer de geheele winter over; en 
hadden tegen veel ongemacken ,diehen over quamen,tc 
ftrijden. want de koude was dacr foo groot, dat de wan- 
den van t huis.daei dele 1 3. of I-^ mannen in waren, dui- 
men dick van de vochtigheit des adems bevrolen waren, 
en daer by wierden ly oock van veel groote witte Beeren 
geplaecht, die verfcheidcn van hun volck verflonden. Zy 
lagen daer oock witte vofl'en , die (y vingen , en die aen 
hen totleckerc fpijs verftrecktcn. Zy moeften daer tor op 
de 22 lunius blijvcn,en toen voeren iy weer van daer met 



Jer SCMEÉPVAERT. 
twee groote boten , diefy toegeftelth.addcn , en ciuanien, 
na dat fy veel gev.aer in defe Ichuiien uitgeftaen hadden, 
op de tweede oaober binnen Cola dacr (y hun ander 
fchipvan lan Cornelifz- vonden, 'r welck toen alree een 
reis is Hollantgedacnhad; mee het welck fy weer in het 
V.aderlanc quamen, na datly Willem Barentfz. op de reis 
verlwren hadden. 

Maer hun reifeh oodwaerts naer d' Indien waren niet Re]! 
foorampfpoedigh,wanrfy,in'tjaer 1594- voor d'eerfte J|°" 
mael vier fchepen toeriiftende , fonden die door de groote 
Noortzee voorby Gfiitiea en de K'Up de Boiie Efpcranee 
naer d'Ooflerfcbe liidiei), daer fy , met d'Inwoondcrs ge- 
handelt hebbende , wel geladen vveert'huis keerden , en 
dus de grontleiden omeenvafte Compagnie op te rech- 
ten, die noch tot heden in defe vaert volharden , en feer 
machtigh gheworden zijn. Sehildiiide Wam is in 'tjacr Rei 
J598. met vijf fchepenuitHollantgcfeilt, om weftw,aerts ^f J 
deur de Sikui van MAgelUnm naei Indien , en foo de ge- 
heele Aerdklootom te zeilen : maer hy , langh in de voor. 
genoemde Srraetgefuckelt hebbende, en van fijn andere 
Ichepen afgedMelt, was eindelijck gedwongen vruchte- 
loos weerom te keeren. Hy wierdt van 0/'l«rt/.«n Nmrl"'',' 
ghevolght, die, met vier Ichepen het fpcur van Magella- noo 
nus, Draack en Candilch.gevolght hebbende, alleen weer 
t'huis keerde, na dat hy wel 31. fchepen, en twee galjoe- 
nen verdelghr , enfelfoock in groot gevacr geweell had. 
tenige jaren daer na, te weten in 't j.aer 1614. heeft/om 
vjn Spdl/crgen de fcifdeieis deur de SiraiivAn Magellaniuim 
beflaen.enis, nadathy in deZuidzeeaen d'Amerikaen- jjjj 
IcheKuft, veeldapperedaden bedrevenhad, defegrootc 
zee overgefteken, en dus van achter in d'Ooliindifche Ei- 
landen gekomen- Ter felfde tijt zijn Willem Schuinen en 
Licoble /1ï/<i« oock met twee (diepen uitTelTelgclopen, ^^ 
en hebben voorby de Straetvan Magellanus zuidtwaert 
aenzeilende ,tot op fes of feven en vijftigh graden,dacr een 
nieuwe Stract gevonden , die feer k ort , en ten opficht van 
d'ander , feer geraackclijck om deurte komen was. Zy 
noemden 't landt aen de Noortzijde Matmis van Nafaii^ 
en 't lant aen de Zuidzijde Siann landt . en defe nieuwe 
deurvaert de Strael van Ie Maixe , en , een wijl langhs de 
Kuft van Chili ghefeilt hebbende, voeren eindelijck deur 
de Zuidzee, dacr ly veel nieuwe eilanden ontdekten, naer 
Oojlindien , daer ly van d' overftcn der Nederlandtlche 
Compagnie aenge houden wierden. De Staten, verftaende 
dat'er naer 't zuiden defe nieuwe Straet ghevonden was , 
fonden in het jaar 1623. derwaerts laijiies i Beremiie als vani 
Admirael, eaCjeen Hingen Schapenfui» als Vies-Admirael, ^^"^ 
rnet elf Ichepen, om den Spanjaertin Petu afbreuck te 
doen, en daercenighc vaftigheden te veroveren. Sy ,d« 
Strai! Ie Marre deurgeraerkt , zeilden langs de kullen van 
CWi, Veru , en Lima, daer l'Heremite van fiecktcKoif. 
Schapenham, in des (elfs plaets geftelt , volhardde in fijn 
couf s naer nieu Spanden , en Accapuko , en , niet tot fijn 
Voornemen komen konnende, nam fijn cours ooftwaerts 
deur de Zuidzee, naerd'eilanden van Oopndien, en, van 
daernaertVaderlant varende, florf onder weegh. Maer 
d'Admiracl Broimer, overeenige jarenuit Brafil naerdc g""' 
kuft van Chili zeilende , vondt een heel open zee , fondef '"' 
eenighbelemmeringh , en voer dus naer Chtli, in tvelcke 
reis hy oock ftorf. 

DaerCctghyin'tgros, het geen,. dat d'ontdeckingh 
dei landen ter zee,foo van d'Ouden als Nieuwen, aengaerj 
ende genen, die meerder omftandigheden daerafbegeerc 
te weten, keeren fich tot de Vojagien , die daer af befchre- 
venzijn, enzy, diebyde Kaerten van dele Zce-Atlasof 
■VVater-werelt naeukcurigh nafiende, fullen, gelijck ick 
vertrouw, hun vernoegingh vinden. 



E Y N D E. 



Regifter der Cacrcen van de Zee Atlas. 



■ Pailiacrt van Europa. 

,. T-iJtllclaindehtofden. 

. Dt Nml ;^rt- 

. Ri/fla-a , UpUm en tinmtlApi. 

SpitiberginmYJlMé. 
. Groeriljiidt. 
. Oo}t ^... 

. CdTtait, pijnde Eri^eJam , Schotlandt en Yrfanh 
. CaiajituJJcbea Ehgeint, enVramkrifik,, 
. /i'.hterYmndtcmie:(-yltn. 
. Hetmindr C<tna>l falaindotn^ 



j6. HoemtnuytdtCanaMldeCanarife, mVUmfcEyUndenfal 



I miïtrltjikf dtd da M idddandfche Z^ei. 
. V Oodtil^ckf diet dcf Mtddilandfibe ;^(:c, 

. Gmnea. 

. Anf-ota. 

. 't Pt^efiir dtelvunOofl Indien. 

. 'lOolierdetl van OoII Indien. 

. Carihfibe Eylanden en d< Baibados. 

. De Céif''e} Eytanden m ' i üroct- 

. BrafUin Kieu t^edertandt. 

■ Nieu Nedettantt 

. Brafjivan Parnanbuca tot C de i . ^tbonil 

. AmttUa. 






w 




öVïjrex. 



n^/ a 







/: -1 



\' il 






•mk la. 



wy I ^ 



ij>' 







'V 



<^. 



^ 



;^./ K/- 



w 



/ 



7^ 



ÏT^.i. -I "? v'J 






V'^ ■>■ 



^^ï^ V 




/v 



ï^ Ai' / .^! / .v* 



^// 



V. 



//■T\\ 










O. 










rW- 



J5A 



M 



kY 






,.r^^!; 



rf'^v / 



."<] 















«ƒ „ 2-,^ „„/„, 






^<, 



/5-^:'''"^*4, 



\ 



V^ 



k>/A^ 



miTA. 







Pas Caart van de 

'NOORT ZEE 

l^rthcanende in zich 

alle de Cufien en Havens 

daer rontom ffelegen. 



TOT AiVf ^ r£ItD^ii£, 

InAe Xieuwltruahjite^h 'ui^Shmriruuis atreeJfcha£ . ^4n.no tfS^. 





~ ~ 






Mml/iit .Uj.&n ,} y„r 


tin &rjadt. 




' 


Spaoj/ctrMen ij,i ,val 


tin &r.,aJt- 


' 


1 


rw^ « Ï>.™/J Men 10 


m r,n Sr.7a 


Jr. 






— ■ — t 


Tiur^eht mj-int y u 


^ ii. 




—^ 


Sf^n/eA^ mrhn ijri 


ut een G^a^Jf 




lflf>tjfe 'ft Tr^fc mj 


hn 4^ UI emj>r.uuJt- 













< 



t: 






%l^^/'l 




"V~W 



•=\v 



!r\ 









1^...^ 






R 







«,.*J^ 



Y 



,r^ 



" f's^'éi -tr'xy^^^^" 









>- 



\ 



-^' 



A 




>' 



V— ^ 






..^^ 



„ii./«* A<^ 







/ 



<\^alle,s 






^ 




. Briuttilr \ vJ> Xf^ \ 







H'r 





H^o; 










-/Y 




^>v. 



7\ 



,> 






X 






, V A ■ 






/>' 



/7- 



/ V-^ 









PAS - CAART 

van 



eiiM in'tCrthecl 

^Cncielanr. SchotlantYrlan1r\ 

! mdeila tmt l'ramkiyk. 




6'7T\v 



r'ylMST£RDAiVI, 
Dij HendriclLDoncker Botk,>irkccper en Graal-- 

hmthmoicker mM XUm^hrupflUtecIt in 1 Stuur mMS 
&erucitfchaf. . inno icS^ 


1 


,8| ■"" sA \ 



■/?_ 



/ -J . 




' ' 


. J-. «». /», <il 

Xlmfili, m;.Un ,, In „n ^i-Mih-, 
J'. *>! . ^1 . &| , W| 


—!U 

■ *l 


. '', , " 




Sjroffifi^e myteit t7 -^ in tut Grai4t'. 




' ' 



i 'FrAo/é mf/en 



'2J 



4^ t ,4^ 1' 




NOVA ET ACUUAX TOTIXJS 



5*£ ££0 3SS Jfo 



jo JS £0 2j 



I^ XJR O PA. TABULA Aucftor Hug;oni Allardie 

o jj -^ •*! „ -•?''■■ —^T -^° ^T -° -r- —^^T- — -F ^^— I m" ^ 



^ 



GtytTtÊjl^l^ 









/AN IJ 5 



ïijijr» «/ 



Vulfi 




I (i N i- L 



toURMylN- S kV Y 






~^5è/ 



Mo r\ 



Dbclora 

■- iSibi 



vVl*- 






./ 



A R| 



fe 






r-^S^" 



l^'"" 



'"^Sïr 



l.lmijljs h d. tjfc. 



V^F O C/E A NU/ 5 



I E "ü/c A L E A^ O N" T U S . / j^mm- 






i^Hi' 















i41 









.<*'i ^ 






l3- 



CXj"»*^ •WJÏ^-^^^ 



Hhifit 






"^ i i i i 



/\^ è^ 



^Jlr 









Ki-\ 



'"J>A ^„irf, 



lniai 



o c e A hi -x) s 






'''A^^ 



'^'s*»°i 






>^ /- \ A ^ \ 

r/A „ V ^tSO\ 



>c 






)^*^' 



■U ^J] 



iM''" 



l-Gm. 



:m 



/ 



'M": 















\l 






• ïfT 



U^ 



tTü 



XI' 



rij s- 






y^fö 



•f^ASJl'^JrulV 



'Mare / " *v^' 



uttVcujvi '^' <'' 



"i^iïfe^^^ 



S>,^r^A NI 






LED ITEB.1 



!ll3' 



:ei 



Ï./-J 



AS i/Sr\M.i\s O R 



.„> 



A E R I C it P AIR 



AVE UM 



OP^ 



Hugo 



Allardt Excudit. 




NOVA AFRICiS. GEOGRAPHICA EX^^^^RAPHI C A DEÏCRIPTIorauca : H; Allaert 




Mare 



5 ^f^SitJu™ 








XMIi, 






ARB AXI C U . 

Lr 






1 -jflii^. - »';2T' i^ 






'^«^ 





























,, Jalcvrut 



C E A 






N U S 



. _ _____ __JSiJ 

' JEquinoctialis '" %' 



O B I - 



Sï, 



iMP'l"' 



ü"^ "^.vJj-i^ 






I s 






:yj, 



NO VA^~TrOT I U S AM Ê~R I C A^^TvE^lTavI o R B li~TAB ULA, AuaHue;o Allard^ 




M. /E 



S/ E P /T E 



TXvT 



£ U R O P 
P ^ Jl 5/ 






I Jiej' CormteJo j l^'^paf' t 






cv fJ*?^,.^.*^. 






rlanJr 



CJic 



M\ a \r 



Mar 



T Hexicak 






T I C\ U S, 

Portunata?. '%^''>^ 



,,^s^u^^,^ 



fe^MD E - L 






I' 



D 



E L 












L>V 



• 



N O R T 



VS JS, QJJ INOC TIALIS. 



O C E A N TJ iS 



M/nJ^jrmJt \^'llni.^l.yLmt\ 



"flU^tn Cylint ^ 



Z tr R 



E B. UV [ANU5 



M A B^ 



P Al c I r 






- Omt.*^ 










l^f 















ö:™^W ji.^' 



Sr o^prM^i 



i^ jyd^' 















„y^e^Ttf u^ 






^ i. 

n^ /'^ yiii^ l^f /*''*^"C^ vL ^^ ts 

' IC- — ^1 



■ '^' ' 1.- ; "'fe^'i^^ 







*S, L Tl^^iH^ 




'^ 




.,,'.f,t 






°IVi\X^i,^ 7t/ 









9\i^^ (J^ H '*■» "y^'/ z' o* y^ X ■=<•"»"* •cJ V«C i. JH ^i/lUn^ Gcm^mca. Cttnmuiti. 




^^^Henifrrt 




n 






T R AN S I S A L AN I A 
PROVINCI A; 

Auctor N ten -Have. Scti. 
Z-wol , Conrect . 

'iRcter ExcuJit. 



Vulgo ^^ p 















.fat-K 






^"^^^^^^ij' 



7%(M .J^ 



.'^*^,..-A.v 






C.^Mi MalUtn. 










w^^ 



Tabula Regnorum 

SUECIJE 

eir 

NORVEGI^, 

Am rteJ odami , 
Apud j£ugo AlLu-dr A'. i66^ 



'^ p T/E :n t ri o/N" a 1./1 s 



■r>'SRF3S^^^~^^/r--~-cl'^ JAS l^-™' / \ f ?^ 

u-néÊSS^^^^''^'''^ 'i^^C 1 -i^ )-*''~-W\« C^Of^l V'^-^"^' N ^^-V^ ^ 









J,lNi 



A^ 



ly. 









lAlmitx , 









.,.w -«, „ , f r i^ ^^ r --- ^«''Tir V^#^i t'x.oA .\^\ 





MoJvrmanIs k \o 
M o 



/"V 



M 



/Norvecic 



^UM. S.yit j/ffrvtjos etDanos Mt. 



\A 




^On gfin^J^ 



T il »r & o :e s 












.^A 



,ii 









-i*-T ,Xt Aiju. 



^iJ>~ 



ü. 



*"S*^i 



ïtii^- 









^* 



SiJL 



-^^Vj 



C o nSi OR^ 



^^- 



'■"^-irii-. 



>/ 







^1 i^Wmr^n.'È% ,i% l-l^fe: .^ 



M.*'a. RE 



JWi ORINA 






A^.-. 



'JC 0\U, JM A C K I\ » 















.--»3!s 



Ji Al, T Hl C VM. 






G£JiJ\f^Jf J^ 



P^Jiit 



■)j 



V 



-V-t 






Czcremifi» 






Jf-^-fA CA TvA H O Ji 13 A 







-T£^, 



\4jL 



#> 




Ï^'-^J^. 



?^.^ 



gseV 



P o 



M>. 



^r^iÜ'i^ 



<'^ 



-'ïib'r 









'rcmeS 









TSr OVI SS IMA 

RUS S \M 

T A B U L A 

ï WirrryJu MtlLiru Jlu/lua fuTum 3a mti jraJui Aéj^t'nJinr. 



-(v^fc-'^^Ce^x 



5»- 



nSare Jellr Zabacl 



•Si's- -^'S>-J? 

rstjts reiiii )i*tJ .?/' 






'^ic/. 



:^-Rj 



lu ^roa^' 'K^enJcHf. 



)Ro ■m'A,-n~>iia 
■\-tf-'. 



_Pl o N T U S \e U X I N V 






.;.n^. 



\ C A ^ 



[AB^Ï 




? V > 



fScaüal' 



NjiT o l'i A^'éL fu't A'.s IA ^s 3t I N o s. 



r^i^/i~Jt 




..f - 



cjk, J^ riu t^ 



*-7 «V»- J 3>-»- iEr*.7.«/%, 



i^jjL.j Q,t^^ q T T 



A( 







v'^-iïii^ 



"^d ~è^'T\u£^ 



'n5'"S*'^'T' 



„ ,JL I A:„r£^T 









aJ^J-vI 


^,^,1^. O ° N^ 










'll,^.,lr. 


^JÈliSaliutt OmfiK 


l^Jr^ 


"'''f?^vr«„i °^-"^ 



O C C I D E N£i 










,^"1 







Mare 



Mjnor ca 



V^vi 



'^•'^oT' 






I»fc«i' 



•^fMS ti„„j?.= 














M E D I T E R 







Gavi takv s. 



R A N E U M 



Jbericvm MAP-S. 



Fretiun Herculeum mme 



Eflrecko Je Gibeltar. 






>4' 



Atric^ pars 




NOUA DESCRITT IO>? D. ITA LIA PI GIO. ANTO^TO aI Arli^n 1 



»»L M M M w W« « i iii MiiiLMMia»iU ■■■mW.iM «imiiJiiiiiiminuiMniiBin nt'ri iin m m iJ m m «i» i» iurm m m iiii J ■ ■■ m » „ Tm g i i » im ai m m m m d°m m «m m l i^t, , .r.-..!. „ 



IIIL M til M lUI lail tri m « B 11 m «(m i n m « m I 




M JS ■ ■■'Ttt ««^b™ til''l!nrf' 'ïil M M M M m wi m im im.-Ja -m-m « i in i»^l 





/- — «•^a^lV"ll5-*li ■»- _ 

ARE >£rff~.^°^'"^-~- ^'ifS^^-r^yJl -^^^KJ-^ 

\ I ^Stl- ,y* '".^7 Ka-S^A K K IjJ^ T A R T A B& . %. 












h.Di: Ba ch ui 



^^r,^ 

'^o 












^^^5^^^%. ICARAia^HA^^^"'-t'--"\:^ \'*""g"V^^i^'^^Efi^.n^^^ïï^ 



'r-^^ 



.1 C A S F I U li/f.. 



^. 







/.^^,S.wi 'XLi\<.^ ^^^^P^-rC] J^^^ " 



Fait g ir th . p^/*\rJnj^ii-^-''^ 



Icfcl G A ]V£4^ 



G E M 









'■"•'H-*»-/'» V"^' Patati 



^«^-/^ 



<LD!f^^>l'''-^ N D o S T A N,-^- -•'^■°-""" 

_;_^_ Co/ppHr,Jg 

JchaiiJ 




M a t o u 'o' w e s a r 1 n i''' 
C hariocjuet 



S 'e/p t 



3S*i»iSk*sa.=- 












iit (CanaJa 



«?o 






E N 



N OVA Franci^ \\ 
PARS 




Nova 



B E L G I C A / five NIEUW 

Quebecq^ 



T R I O N 



Modus inunien(ti apud Maiitancnfis 

.Pioniert van ^^oonplii^jat afie Jyorpm 3sr Aahtams 

otJe anJri .Y^ztjai hagr aehuren 



Armeomecks 





AmmöTT 'j-li 









aas ''^'&3/£?^Mf£^'ll, Maiikajis ^'«^^ \'^A1^^^^^ 












.Se^necaas/yMinne.sinck ofte '^g,§^ 

t' Landt van (Bacham «.j»4»a9i«jM. 

G>aclieos 






***, 'Sr' 

..■y*. £ J.JO T^^v^lttsmm _|miii|i . — \ i^- ^ t/a' 






NEDER JL^»/..» I, A N DIT ^^.*<^ aii^^^^^^^^ .^. 



Sequins ^o-i"^!»" 









^^^ iCapitanaffes 






W'' 



'llV4 



Matanac ; 
koule s 



K O n e k O tay «^«^ »^ ^.^»^«^.. 
■"^a " Minq^uaas 



Ccffiittekock 7Ti»Jij^ 












P^ Sasfquefahanough 

<1i 



1^- 















Matovanco 



^^i^Aqiiauachuajïque; 



*'iï: Z^ Matou-wac 










"Sjffj-iyk 


-uï^-rp. 


"h 






%- 


iv..ij. 


, S 


,£>ii 










I>^ 




•?.>^i 


■p. ,, „t,„„ 


^ 


LA 


(i^v>^»5r 


yff^ 






a«» #j.. 


t**^^ 
SÏ^ 


^ 




.S^/diXl 


f^fl 




T o c K w O q; n s > ^<i''*Xvr«»^ ..ïs.^= 









.^/■-c 



^.% 



'^-